Giữa những cánh rừng nguyên sinh ở Phìn Hồ, xã Tân Quang (tỉnh Tuyên Quang), những cây sâm đang lặng lẽ bén rễ dưới lớp mùn dày của đại ngàn. Không chỉ là câu chuyện khảo nghiệm một loại dược liệu quý, đó còn là hành trình tìm kiếm hướng phát triển mới, giúp người dân sống được nhờ rừng, cùng gìn giữ màu xanh của núi rừng và mở ra kỳ vọng về những sinh kế bền vững nơi vùng cao.
Những mầm xanh dưới tán đại ngàn
Sương sớm vẫn còn bảng lảng trên những triền núi khi chúng tôi theo con đường nhỏ dẫn vào khu vực Phìn Hồ. Dưới tán rừng già, nơi những thân cây cổ thụ vươn cao che kín ánh mặt trời, những luống sâm xanh mướt hiện ra giữa lớp lá mục dày hàng chục centimet.
Khác với nhiều loại cây trồng khác cần phát quang mặt bằng, cây sâm được trồng dưới tán rừng tự nhiên, tận dụng độ ẩm, thảm thực vật và hệ sinh thái vốn có của núi rừng. Chính những điều kiện đặc biệt ấy đã tạo nên giá trị của loại dược liệu được ví như "quốc bảo" này.
Những năm gần đây, Phìn Hồ được lựa chọn là nơi triển khai mô hình khảo nghiệm, nghiên cứu và nhân giống sâm dưới tán rừng. Theo các chuyên gia, khu vực này có nhiều yếu tố thuận lợi như khí hậu mát mẻ quanh năm, độ che phủ rừng lớn, tầng mùn dày, độ ẩm cao và hệ sinh thái tương đối nguyên vẹn.
Theo ông Đỗ Hà Văn, Chủ tịch UBND xã Tân Quang, mô hình khảo nghiệm đã được triển khai nhiều năm qua, bước đầu cho thấy cây sâm thích nghi với điều kiện tự nhiên của địa phương. Hiện, mô hình có các nhóm cây ở nhiều độ tuổi khác nhau cùng hoạt động ươm tạo, nhân giống phục vụ nghiên cứu. Tuy nhiên, đây vẫn là mô hình cần tiếp tục được đánh giá khoa học, theo dõi chặt chẽ trước khi xem xét mở rộng quy mô.
Không chỉ mang ý nghĩa về mặt kinh tế, mô hình còn mở ra hướng tiếp cận mới trong phát triển nông nghiệp vùng cao. Thay vì khai thác tài nguyên rừng theo phương thức truyền thống, người dân có thể tạo ra giá trị ngay từ việc bảo vệ và phát huy hệ sinh thái rừng tự nhiên.
Trong màu xanh thăm thẳm của đại ngàn Phìn Hồ, những cây sâm nhỏ bé đang kể một câu chuyện khác về phát triển - câu chuyện bắt đầu từ việc giữ lấy những cánh rừng.
Khi giữ rừng cũng có thể làm giàu
Tân Quang hiện có trên 17.400 ha diện tích tự nhiên; trong đó, đất lâm nghiệp chiếm gần 80%; tỷ lệ che phủ rừng đạt hơn 72%. Đây là một trong những địa phương có lợi thế lớn về phát triển kinh tế rừng, dược liệu dưới tán rừng và nông nghiệp sinh thái của tỉnh Tuyên Quang.
Ông Phạm Mạnh Duyệt, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tuyên Quang cho rằng, phát triển dược liệu dưới tán rừng là hướng đi phù hợp với điều kiện tự nhiên của nhiều địa phương vùng cao trong tỉnh. Tuy nhiên, việc phát triển phải bảo đảm trên cơ sở khoa học, phù hợp quy hoạch, gắn với bảo vệ rừng và nâng cao đời sống người dân. Các mô hình cần được theo dõi, đánh giá kỹ lưỡng trước khi nhân rộng, tránh phát triển theo phong trào hoặc chạy theo giá trị kinh tế trước mắt.
Nhiều năm qua, người dân vùng cao vẫn sống dựa vào rừng. Nhưng nếu trước đây giá trị thu được chủ yếu từ khai thác lâm sản hoặc các loại cây trồng ngắn ngày thì nay tư duy phát triển đã dần thay đổi.
Các mô hình dược liệu dưới tán rừng; trong đó, có sâm, đang được kỳ vọng trở thành hướng đi mới, giúp nâng cao giá trị trên cùng diện tích đất rừng mà vẫn bảo đảm mục tiêu bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, ông Lý Vàn Châu, Trưởng thôn Phìn Hồ chia sẻ.
Theo ông Nguyễn Trung Nguyên, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Tân Quang, quan điểm của địa phương là phát triển thận trọng, có cơ sở khoa học và không chạy theo phong trào. Mục tiêu không phải là mở rộng diện tích bằng mọi giá mà hướng tới xây dựng các mô hình kinh tế dưới tán rừng bền vững, tạo sinh kế ổn định cho người dân đồng thời giữ gìn hệ sinh thái tự nhiên.
Cùng với sâm, địa phương cũng đang nghiên cứu phát triển nhiều loại dược liệu khác phù hợp với điều kiện sinh thái của vùng núi cao. Nếu được quy hoạch bài bản, đây sẽ là nền tảng để hình thành chuỗi giá trị từ sản xuất giống, trồng trọt, chế biến đến du lịch trải nghiệm và chăm sóc sức khỏe.
Giá trị của những mô hình như sâm dưới tán rừng không chỉ được đo bằng sản lượng hay doanh thu, mà còn ở khả năng tạo ra sinh kế bền vững cho người dân, biến những cánh rừng tự nhiên thành nguồn lực phát triển lâu dài. Khi người dân có thể sống được nhờ rừng, việc giữ rừng sẽ trở thành nhu cầu tự thân thay vì chỉ là trách nhiệm… Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tuyên Quang Phạm Mạnh Duyệt cho biết thêm.
Những cánh rừng ở Phìn Hồ không chỉ là "lá phổi xanh" của vùng cao mà đang dần trở thành nguồn lực phát triển mới. Mỗi cây sâm được gieo trồng hôm nay không đơn thuần là một loại cây dược liệu mà còn mang theo kỳ vọng về một hướng đi bền vững cho người dân miền núi.
Con đường ấy chắc chắn còn nhiều khó khăn bởi cây sâm đòi hỏi thời gian dài để sinh trưởng, yêu cầu kỹ thuật khắt khe và cần tiếp tục được kiểm chứng bằng thực tiễn. Nhưng giữa đại ngàn Phìn Hồ, những mầm sâm đang vươn lên từng ngày đã phần nào cho thấy khát vọng tìm kiếm những giá trị mới từ chính màu xanh của rừng.
Nếu một ngày nào đó những cây sâm thực sự bén rễ và phát triển mạnh trên vùng đất này, giá trị lớn nhất có lẽ không chỉ nằm ở những củ sâm quý. Điều đáng quý hơn là người dân đã tìm thấy một con đường mới để gắn bó với rừng, để màu xanh của đại ngàn không chỉ được gìn giữ mà còn trở thành nguồn sinh kế bền vững cho các thế hệ mai sau./.
