Trong khi nhiều hộ dân trắng tay, phải tha hương làm thuê vì mất đất, việc bồi thường lại bế tắc bởi sự đan xen giữa chính sách đất đai mới, khai thác cát, vận hành thủy điện và sự chậm trễ của các đề án khoa học.
Sông “nuốt” đất, nông dân rời đồng
Trên tuyến đường liên xã dọc sông K’rông Nô, UBND xã Nam Ka đã phải căng dây, cắm biển cấm xe 4 bánh do nước ngoạm sâu vào taluy âm dưới mặt đường, đe dọa an toàn giao thông và sinh kế của bà con ven sông.
Dọc triền sông qua Thôn 3, những bờ vực dựng đứng nham nhở kéo dài hàng cây số. Sau mỗi chu kỳ nước sông dâng cao rồi rút nhanh, từng mảng đất phù sa lại đổ ụp xuống dòng nước xiết, cuốn phăng nhiều rẫy ngô, khoai sắp thu hoạch.
Chỉ tay ra mép nước sâu hoắm vốn từng là bờ rẫy màu mỡ, ông Hoàng Văn Đà (Thôn 3, xã Nam Ka) xót xa cho biết, sạt lở dai dẳng nhiều năm nay đã cuốn trôi hơn một nửa đất canh tác của gia đình. Ba năm gần đây, mỗi năm dòng nước ăn sâu vào bờ từ 10 đến 15 m, tính bình quân mỗi tháng mép đất lại thụt lùi bằng một manh chiếu lớn. Đất cát pha ngậm nước rã rời, trôi tuột theo dòng nước. Đơn từ gửi nhiều lần chưa được giải quyết, bà con đành bất lực nhìn đất trôi xuống sông.
Cạnh rẫy ông Đà, hộ ông Hoàng Văn Trọng bị dòng nước nuốt trọn hơn 2 ha đất sản xuất. Mất sinh kế, ông Trọng đành bỏ lại đất hoang tàn sang Gia Lai thuê đất làm ăn kiếm sống. Ở khu vực lân cận, gia đình ông Trịnh Văn Nhung cũng mất hơn chục héc-ta đất ven sông, nay chỉ còn trơ trọi khoảng 3 ha. “Tiếng đất đổ ầm ầm từng mảng lớn như những căn nhà sụp xuống sông trong đêm vắng đã trở thành nỗi ám ảnh triền miên của người dân đôi bờ K’rông Nô”, bà Bùi Thị Nự (thôn 3, xã Nam Ka) nói.
Tình trạng sạt lở bờ sông K’rông Nô qua xã Nam Ka (giáp ranh giữa Đắk Lắk và Lâm Đồng) không chỉ bắt nguồn từ quy luật tự nhiên. Ở góc độ kỹ thuật, các bên liên quan chỉ ra sự tác động tổng hòa từ nhiều yếu tố địa chất, thủy văn và con người.
Giám đốc Công ty Thủy điện Buôn Kuốp Trần Văn Khánh cho biết, nền địa chất khu vực sông K’rông Nô yếu, đất cát pha rời rạc và lòng sông uốn khúc liên tục, tạo nên các vùng xoáy lõm chịu lực xói mòn mạnh. Bên cạnh đó, việc vận hành điều tiết phát điện làm mực nước sông dao động chu kỳ ngày đêm, tạo áp lực thấm gây mất ổn định bờ dốc.
Mặt khác, từ khi làm thủy điện Buôn Kuốp, bùn cát thượng nguồn bị giữ lại trong hồ chứa; hạ du gần như không có nguồn cát, phù sa bổ sung. Trong khi đó, việc khai thác cát lòng sông lại diễn ra phức tạp suốt nhiều năm. Các tàu hút cát khoét sâu đáy sông làm hạ thấp cao trình lòng dẫn, gây hiện tượng mất chân bờ, khiến khối đất tầng trên liên tục bị sụt trượt để tìm góc cân bằng mới.
Chủ tịch UBND xã Nam Ka Nguyễn Chí Luận trăn trở: “Dọc tuyến bờ sông dài khoảng 31 km qua xã, hầu như đoạn nào cũng sạt lở. Tình trạng này diễn ra hàng chục năm và mỗi năm thêm nghiêm trọng”. Dù hai tỉnh Đắk Lắk và Lâm Đồng đã ký quy chế phối hợp, việc kiểm soát các mỏ cát vẫn còn kẽ hở. Lượng cát múc đi tỷ lệ thuận với tốc độ lở đất, khiến lòng sông sâu hoắm và dải đất canh tác hai bên tiếp tục bị bức tử.
Đề án khoa học chưa xong, giải pháp cấp bách mắc kẹt giấy tờ
Để giải quyết một phần thiệt hại và giữ an ninh trật tự, từ năm 2021 trở về trước, Công ty Thủy điện Buôn Kuốp đã phối hợp địa phương chi trả bồi thường, hỗ trợ qua 6 đợt theo diện trách nhiệm vận hành kết hợp an sinh xã hội.
Thế nhưng, bước sang đợt bồi thường thứ 7 (gồm đợt 7 xã Ea R’bin cũ và đợt 3 xã Nam Ka cũ), quy trình xử lý rơi vào ngõ cụt pháp lý. Theo báo cáo số 582/BC-UBND ngày 11/12/2024 của UBND huyện Lắk (cũ), diện tích đất bị ảnh hưởng lên tới gần 16 ha của 41 hộ dân, dự thảo kinh phí tạm tính hơn 5,71 tỷ đồng. Kinh phí này gồm Thủy điện Buôn Kuốp đảm bảo 90% và Công ty TNHH MTV Xây lắp điện Hưng Phúc đảm bảo 10%.
Khó khăn phát sinh khi áp dụng Luật Đất đai 2024 và Quyết định 36/2024/QĐ-UBND của tỉnh Đắk Lắk. Có 38/41 hộ dân tuy được xã xác nhận canh tác ổn định trước năm 2004 và 2006, nhưng chưa có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Theo báo cáo số 582/BC-UBND, dự thảo phương án xác định 38 hộ không thuộc diện được hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm. Thêm vào đó, 7 hộ có chòi rẫy, chuồng trại xây trên đất nông nghiệp cũng không được bồi thường tài sản.
Nghịch lý xảy ra: Cùng thửa đất sạt lở qua nhiều đợt, những đợt trước người dân được bồi thường và hỗ trợ chuyển đổi nghề đầy đủ; nhưng đợt này giá trị tạm tính lại giảm hơn 2/3 so với trước. Sự sụt giảm đột ngột quyền lợi khiến bà con không đồng thuận ký phương án, làm phát sinh khiếu nại kéo dài.
Một trở ngại pháp lý khác là điều kiện thu hồi đất sạt lở theo Điều 82 Luật Đất đai năm 2024. Ban Quản lý dự án Đầu tư xây dựng huyện Ea Kar (cũ) cho biết, để thu hồi đất bắt buộc phải có văn bản của cấp thẩm quyền xác định mức độ sạt lở do thiên tai. Song UBND xã Nam Ka không thể ban hành văn bản xác nhận đất lở do thiên tai, bởi chưa có cơ quan chuyên môn nào kết luận nguyên nhân do thiên tai hay nhân tai.
Để giải quyết tận gốc, UBND tỉnh Đắk Lắk giao Sở Nông nghiệp và Môi trường triển khai Đề án khảo sát, đánh giá nguyên nhân và giải pháp khắc phục sạt lở bờ sông K’rông Nô nhằm phân định rõ trách nhiệm tài chính của từng bên: thủy điện, khai thác cát và thiên tai. Tuy vậy, đề án khoa học này đòi hỏi thời gian dài và đến nay vẫn chưa hoàn thành. Trong khi đó, dòng sông không ngừng nuốt đất rẫy của bà con từng ngày.
Trước áp lực dân sinh, tại cuộc họp ngày 21/9/2026, UBND xã Nam Ka và Thủy điện Buôn Kuốp thống nhất đề xuất: Giao xã chủ trì cắm mốc tạm bằng cọc gỗ khi phát sinh sạt lở mới, đo đạc trích lục địa chính và ghi nhận hiện trạng để lập phương án hỗ trợ. Thủy điện Buôn Kuốp cam kết tạm ứng toàn bộ kinh phí đo đạc và chi trả bồi thường cho dân ngay khi tỉnh chấp thuận; quyết toán chính thức sẽ căn cứ kết luận đề án khoa học sau này. Doanh nghiệp cũng đã chuyển tạm ứng 90% kinh phí đợt 7 từ tháng 1/2025 theo chỉ đạo của tỉnh.
Tuy nhiên, tại văn bản số 10832/SNNMT-CCQLĐĐ ngày 07/10/2026, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đắk Lắk cho rằng: Do đề án chưa được phê duyệt, chưa xác định rõ nguyên nhân sạt lở nên chưa có cơ sở tham mưu áp dụng cơ chế tạm ứng kinh phí phòng chống thiên tai, đồng thời không thể bổ sung cắm mốc đợt 8 vào hợp đồng tư vấn. Trước tình thế đó, ngày 7/10/2026, UBND tỉnh Đắk Lắk ban hành Công văn số 15858/UBND-NNMT chỉ đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường khẩn trương xử lý các kiến nghị của Thủy điện Buôn Kuốp và xã Nam Ka trước ngày 13/10/2026.
Những vướng mắc tại Nam Ka cho thấy, việc bồi thường, hỗ trợ không chỉ nằm ở việc bố trí kinh phí. Với đợt 7, nguồn tiền tạm ứng đã được doanh nghiệp chuyển từ tháng 1/2025, nhưng việc hoàn thiện phương án vẫn vướng xác nhận nguồn gốc đất, điều kiện hỗ trợ chuyển đổi nghề và tài sản gắn liền với đất. Với những diện tích tiếp tục sạt lở, đề xuất cắm mốc, đo đạc, ghi nhận hiện trạng và tạm ứng kinh phí đang chờ được xem xét, trong khi nguyên nhân và trách nhiệm của các bên chưa có kết luận cuối cùng.
Công văn ngày 07/10/2026 của UBND tỉnh Đắk Lắk đặt thời hạn xử lý các kiến nghị trước ngày 13/10/2026. Với những gia đình đã mất đất, điều họ chờ đợi là phương án bồi thường, hỗ trợ được giải quyết để có nguồn lực ổn định cuộc sống. Còn dọc bờ sông Nam Ka, những mảng đất canh tác vẫn tiếp tục sụt xuống, khiến sự chờ đợi ấy thêm nặng nề.
