Năm học mới 2025-2026 đã cận kề, với học sinh dân tộc Chứt ở bản Rào Tre (xã Phúc Trạch, Hà Tĩnh) con đường đến trường vẫn lắm gian nan.
Các thầy cô giáo trường Tiểu học Hương Liên (Hà Tĩnh) tặng sách vở, quần áo mới cho học sinh.
Đồng hành cùng các em, thầy cô giáo và những người lính Biên phòng nơi đây đang nỗ lực bám bản, vận động học sinh trở lại trường, trở thành điểm tựa vững chắc về tinh thần và hỗ trợ vật chất cho các em trên hành trình tìm kiếm con chữ.
Bản Rào Tre, xã Phúc Trạch, tỉnh Hà Tĩnh là nơi sinh sống của hơn 50 hộ với gần 160 nhân khẩu là người dân tộc Chứt. Trước đây, đồng bào dân tộc Chứt sinh sống trong hang đá, du canh du cư trên những vách núi giữa đại ngàn Trường Sơn. Hơn ba thập kỷ trước, Bộ đội Biên phòng Hà Tĩnh đưa bà con xuống định canh, định cư dưới chân dãy núi Giăng Màn, thành lập bản Rào Tre.
Đến nay, nhờ sự quan tâm hỗ trợ của các cấp chính quyền, sự đồng hành sát sao của Bộ đội Biên phòng, đời sống bà con dần vơi bớt khó khăn, tuy nhiên, một số hủ tục lạc hậu vẫn còn tồn tại. Tư tưởng “học làm gì, lớn lên rồi cũng đi rừng” vẫn len lỏi trong suy nghĩ của nhiều người lớn ở bản Rào Tre. Chính vì vậy, việc vận động các em đến trường, đặc biệt là duy trì sĩ số học sinh sau mỗi kỳ nghỉ hè luôn là thách thức lớn.
Năm học này, Trường Tiểu học Hương Liên, xã Phúc Trạch có 22 học sinh là người dân tộc thiểu số, trong đó, có 19 em là học sinh dân tộc Chứt. Để chuẩn bị cho năm học mới, các thầy giáo, cô giáo ở Trường Tiểu học Hương Liên phải lặn lội vào từng nhà nắm bắt tâm tư tình cảm và động viên các em quay lại trường lớp.
Thầy Trần Song Hào là giáo viên đã có nhiều năm gắn bó với học sinh dân tộc Chứt. Với thầy Hào, mỗi học sinh là một câu chuyện, mỗi gia đình là một hoàn cảnh. Thầy giáo Trần Song Hào chia sẻ, khó khăn nhất với học sinh dân tộc Chứt là quãng đường đến trường, cách núi ngăn sông, nhất là vào mùa mưa lũ, giáo viên phải vào tận bản đón các em đến trường.
Năm nay, cô giáo Đinh Thị Hải Anh được phân công chủ nhiệm lớp 1, trong đó, có 2 học sinh là người dân tộc Chứt. Ngay từ đầu tháng 8, cô giáo chủ động sang nhà, gần gũi với học sinh, trao đổi cùng phụ huynh để chủ động kèm cặp kiến thức còn thiếu hụt, giúp các em tự tin hơn khi bước vào lớp 1.
Thầy giáo Phạm Khánh Tùng, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Hương Liên cho biết, cùng với vận động các em đến trường, nhà trường cũng kết nối nhà hảo tâm, kêu gọi nguồn lực hỗ trợ học sinh có thêm kinh phí duy trì bữa ăn sáng, ăn trưa. Năm học này, nhà hảo tâm ủng hộ học sinh dân tộc Chứt sách vở, áo quần mới.
Giáo viên trường Tiểu học Hương Liên, xã Phúc Trạch (Hà Tĩnh) chuẩn bị sách vở cho học sinh dân tộc Chứt.
Ngoài thầy cô giáo, những chiến sĩ mang quân hàm xanh ở Tổ công tác Biên phòng bản Rào Tre, Đồn Biên phòng Bản Giàng, Bộ đội Biên phòng Hà Tĩnh luôn sát cánh cùng học sinh dân tộc Chứt.
Theo Trung tá Nguyễn Văn Thiên, Tổ trưởng Tổ công tác Biên phòng bản Rào Tre, năm học 2025 - 2026, bản Rào Tre có 56 học sinh các cấp học, trong đó, học sinh mầm non có 18 em, 19 học sinh tiểu học và 19 em học ở Trường Trung học cơ sở và Trung học phổ thông Dân tộc nội trú Hà Tĩnh. Bộ đội Biên phòng thường xuyên đến nhà vận động các em đi học.
Bên cạnh tuyên truyền, vận động, các chiến sĩ còn chủ động hỗ trợ vật chất cho học sinh. Hằng năm, Bộ đội Biên phòng đều tổ chức chương trình trao tặng sách vở, bút, cặp sách, áo ấm, xe đạp cho các em trước thềm năm học mới.
Trong dịp nghỉ hè, các thầy cô giáo đã đến từng nhà, tìm hiểu tâm tư tình cảm, động viên các em quay lại trường lớp.
Nhờ sự đồng hành của Bộ đội Biên phòng, các thầy cô giáo và sự chung tay của toàn xã hội, con đường đến trường của học sinh Chứt ở Rào Tre đã bớt đi phần nào gian nan. Các em không chỉ học văn hóa mà còn được trang bị kỹ năng sống cần thiết, tiếp xúc với những điều mới, từ đó, mở rộng tầm nhìn, thoát khỏi định kiến lạc hậu.
Bản Rào Tre hiện nay đã có em Hồ Thị Sương vừa tốt nghiệp Trường Đại học Hà Tĩnh đang chờ cơ hội để về cống hiến cho bản làng, viết tiếp sứ mệnh “gieo chữ”. Em Hồ Viết Đức đang là sinh viên năm 2, Khoa Luật của Trường Đại học Hà Tĩnh. Các em chính là nguồn cổ vũ động viên lớn lao để học sinh dân tộc Chứt tiếp tục hành trình chinh phục tri thức./.
Tên tự gọi: Chứt.
Tên gọi khác: Rục, Arem, Sách.
Nhóm địa phương: Mày, Rục, Sách, Arem, Mã Liềng.
Dân số: 6.022 người (Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009).
Ngôn ngữ: Tiếng nói thuộc nhóm ngôn ngữ Việt - Mường (ngữ hệ Nam Á).
Lịch sử: Quê hương xưa của người Chứt thuộc địa bàn cư trú của người Việt ở hai huyện Bố Trạch và Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình. Vì nạn giặc giã, thuế khoá nặng nề nên họ phải chạy lên nương náu ở vùng núi, một số dần dần chuyển sâu vào vùng phía tây thuộc hai huyện Minh Hoá và Bố Trạch tỉnh Quảng Bình. Theo gia phả của một số dòng họ người Việt trong vùng thì các nhóm Rục, Sách cư trú tại vùng núi này ít nhất đã được trên 500 năm nay.
Hoạt động sản xuất: Người Chứt sống bằng nông nghiệp nương rẫy du canh và săn bắn hái lượm. Trừ nhóm Sách sống bằng nông nghiệp còn các nhóm khác hái lượm và săn bắn chiếm vị trí quan trọng, thậm chí là nguồn sống chính trong những năm mất mùa. Các giống cây trồng chính là ngô, sắn, đỗ, lúa.
Công cụ sản xuất gồm: rìu, rựa, gậy chọc lỗ, nơi làm ruộng có thêm cày, bừa. Từ khi định cư, người Chứt đã nuôi trâu, bò phục vụ cày bừa, làm sức kéo. Ðan lát chủ yếu do nhu cầu tiêu dùng trong gia đình. Ðôi nơi họ biết thêm nghề rèn dao, rìu.
Ăn: Lương thực chủ yếu là ngô, sắn. Ngày ăn hai bữa trưa và tối. Những năm mất mùa, họ phải ăn bột báng (bột nhúc) đồ thay cơm quanh năm.
Mặc: Người Chứt không biết dệt vải, vải mặc mua hoặc trao đổi với người Việt, người Lào trong vùng giáp biên. Mùa hè, nam giới đóng khố, cởi trần. Phụ nữ mặc váy. Mùa đông, họ mặc áo làm bằng vỏ cây. Hiện nay đồng bào ăn mặc giống như người Việt.
Ở: Họ quen ở trong các túp lều dùng dây buộc, dùng cột ngoãm hay ở trong các hang đá, mái đá. Cho đến trước năm 1954 các nhóm Rục, Arem chủ yếu vẫn sống trong các hang đá, mái đá. Ngày nay, họ sống tập trung ở các bản nhỏ trong các thung lũng. Nhà cửa đã khang trang hơn trước.
Phương tiện vận chuyển: Phổ biến là gùi có dây đeo vai, vác hoặc người kéo.
Quan hệ xã hội: Người Chứt gọi làng là Cà Vên. Mỗi làng thường chỉ có dăm bảy hoặc mười gia đình của một dòng họ cư trú. Ðôi khi các gia đình trong một họ lại cư trú ở nhiều làng khác nhau. Ðứng đầu mỗi làng là Pừ Cà Vên. Ông ta giữ luôn cả vai trò tôn giáo.
Sinh hoạt tập thể, quan trọng nhất trong làng là vào những dịp lễ tết nông nghiệp. Gia đình nhỏ phụ quyền là hình thức phổ biến nhất. Mỗi gia đình chỉ gồm vợ, chồng và con cái chưa lấy vợ, chồng.
Sinh đẻ: Sắp đến ngày ở cữ, người chồng thường dựng một cái lều nhỏ cho vợ ở ngoài rừng. Thỉnh thoảng anh ta đến thăm nom, tiếp tế lương thực và đồ ăn uống cho vợ. Phụ nữ quen đẻ đứng và tự xoay sở lấy hết thảy mọi việc. Ðẻ xong, người sản phụ tự mình nhóm lửa, đốt nóng một hòn đá cuội để sẵn rồi dội nước lã vào cho bốc hơi nóng để xông khói. Sau 7 ngày, người chồng mới đến đón vợ con vào nhà.
Cưới xin: Trai gái đến tuổi trưởng thành, được tự do tìm hiểu yêu đương. Trước khi cưới, nhà trai phải chọn ông mối, đi dạm hỏi vài lần. Lễ cưới được tổ chức bên nhà gái, sau đó mới đón dâu. Lễ vật quan trọng nhất thiết phải có thịt khỉ sấy khô. Người Chứt không có tục ở rể.
Ma chay: Nhà giàu làm quan tài bằng thân cây khoét rỗng; nhà nghèo chỉ bó người chết bằng vỏ cây.
Thờ cúng: Tổ tiên được thờ tại nhà tộc trưởng. Khi tộc trưởng chết, việc thờ cúng chuyển sang người em trai kế. Khi nào các thế hệ trên không còn ai thì việc thờ cúng mới chuyển sang cho người ở thế hệ dưới.
Tin vào các loại ma rừng, ma suối, thổ công, ma bếp.... trong đó quan trọng nhất là ma làng.
Các nghi lễ nông nghiệp thường được thực hiện như lễ xuống giống, lễ sau gieo hạt, lễ cúng hồn lúa, lễ ăn mừng được mùa.
Văn nghệ: Người Chứt thích dùng đàn, sáo, hát các giai điệu khác nhau. Họ có nhiều truyện cổ tích, thần thoại, đặc biệt truyện kể về sự khai thiên lập địa và sinh ra con người.
Chơi: Trong các dịp lễ tết, trẻ em chơi cầu lông làm bằng lông gà, đánh găng, người lớn thổi sáo, hát hò.
Theo cema.gov.vn
