Sau sắp xếp đơn vị hành chính và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, yêu cầu đặt ra với tỉnh Phú Thọ không chỉ là huy động đủ nguồn lực cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, mà quan trọng hơn là đưa nguồn lực ấy đến đúng nơi, đúng đối tượng, đúng nhu cầu. Khi khối lượng nhiệm vụ được chuyển mạnh về cơ sở, năng lực tổ chức thực hiện đang trở thành một trong những yếu tố quyết định hiệu quả Chương trình 1719 của Chính phủ về mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2030.

Chương trình 1719 được triển khai tại Phú Thọ trong giai đoạn 2021 - 2025 với 10 dự án, 14 tiểu dự án và 36 nội dung thành phần, tập trung vào những nhu cầu thiết yếu của đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi như đất ở, nhà ở, đất sản xuất, nước sinh hoạt; đầu tư giao thông, trường học, thiết chế văn hóa; hỗ trợ sản xuất, đào tạo nghề, phát triển du lịch, bảo tồn văn hóa và giảm nghèo.

Theo báo cáo của tỉnh, đến nay, 100% xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số có đường ô tô đến trung tâm được cứng hóa, có trường học các cấp và trạm y tế; tỷ lệ phòng học kiên cố đạt 97,7%.

Gia đình anh Hà Văn Như, dân tộc Mường, xã Long Cốc, trước đây chủ yếu dựa vào hơn 1.000 m2 chè. Mỗi năm gia đình thu hoạch khoảng sáu lứa, sản lượng hơn một tạ mỗi lứa, thu nhập chỉ khoảng 25 triệu đồng. Để trang trải cuộc sống, gia đình phải nuôi thêm lợn nái, gà và trông vào tiền công làm thợ xây của người con trai đi làm xa.

Điểm tựa để gia đình anh Như ổn định cuộc sống là chính sách hỗ trợ nhà ở. Gia đình được hỗ trợ 60 triệu đồng từ nguồn vốn hỗ trợ nhà ở của Mặt trận Tổ quốc và quỹ đối ứng của tỉnh, đồng thời vay ưu đãi 50 triệu đồng từ Ngân hàng Chính sách xã hội với lãi suất 0,4%/tháng trong thời hạn 8 năm. Cùng với khoản vay mượn thêm từ người thân, gia đình anh đã xây dựng được căn nhà kiên cố trị giá hơn 200 triệu đồng. “Nếu không có nguồn vốn tiếp sức của Nhà nước và sự hỗ trợ của chính quyền, chẳng biết đến bao giờ gia đình tôi mới làm nổi ngôi nhà đàng hoàng thế này”, anh Như chia sẻ.

Với gia đình anh Như, nguồn lực của Nhà nước trước hết giúp giải quyết một nhu cầu cấp thiết là chỗ ở. Nhưng để thoát nghèo bền vững, đó mới chỉ là bước đầu.

Bí thư Đảng ủy xã Long Cốc Nguyễn Hoàng Trung cho rằng, địa phương có lợi thế về cây chè, cảnh quan và du lịch cộng đồng. Vì vậy, cùng với hỗ trợ nhà ở, điều quan trọng hơn là giúp người dân ổn định sản xuất, tham gia các mô hình kinh tế phù hợp, phát triển cây trồng đặc sản, sản phẩm OCOP, dịch vụ du lịch cộng đồng và liên kết tiêu thụ nông sản.

Tại xã Minh Đài, bà Nguyễn Thị Cậy cũng là một trường hợp được chính sách an sinh tiếp sức kịp thời. Chồng mất sớm, nhiều năm sống một mình trong căn nhà tạm xiêu vẹo, bà Cậy nằm trong danh sách hộ nghèo từ năm 2018. Đầu năm 2025, từ nguồn kinh phí hỗ trợ xóa nhà tạm 60 triệu đồng, cùng 5 triệu đồng từ Quỹ “Vì người nghèo” của Mặt trận Tổ quốc xã và sự chung tay của bà con làng xóm, căn nhà đại đoàn kết của bà được hoàn thành.

“Sống một mình, tôi chưa từng nghĩ mình sẽ có được căn nhà khang trang như thế này. Nhờ có Đảng, Nhà nước và chính quyền địa phương quan tâm, giờ đây tôi đã có được điểm tựa vững chắc để yên tâm tuổi già" - bà Cậy chia sẻ.

Ông Nguyễn Thiết Hải, Phó Chủ tịch UBND xã Minh Đài cho rằng, thực hiện chính sách ở cơ sở đòi hỏi phải rà soát kỹ từng trường hợp, công khai, minh bạch và bám sát nhu cầu thực tế. Có hộ cần nhà ở, có hộ cần nước sinh hoạt, có hộ cần sinh kế hoặc tiếp cận tín dụng chính sách. Khi xác định đúng nhu cầu, hiệu quả chính sách có thể nhìn thấy rõ qua từng gia đình.

Những con đường được cứng hóa, những căn nhà mới và những mô hình sản xuất được hình thành cho thấy nguồn lực Chương trình 1719 đã tạo nền tảng quan trọng cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Tuy nhiên, đầu tư cơ sở vật chất mới chỉ là bước đầu. Bài toán khó hơn là làm thế nào để nguồn vốn tiếp tục được vận hành thông suốt, đến đúng địa chỉ và tạo ra hiệu quả lâu dài.

Sau khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp được vận hành, nhiều nhiệm vụ được tổ chức trực tiếp giữa tỉnh và xã. Việc bỏ cấp trung gian có thể rút ngắn quy trình, tăng tính chủ động cho cơ sở, nhưng đồng thời cũng đặt lên cấp xã khối lượng công việc lớn hơn.

Tại xã Võ Miếu, việc thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia được xác định là nhiệm vụ chính trị trọng tâm, gắn với phát triển kinh tế - xã hội, giảm nghèo bền vững và nâng cao đời sống nhân dân.

Phó Chủ tịch UBND xã Võ Miếu Trần Văn Tình cho biết, mô hình tổ chức mới bước đầu giúp chính quyền cơ sở chủ động hơn. Các phần mềm dùng chung hỗ trợ tổng hợp, báo cáo và chia sẻ dữ liệu. Tuy nhiên, khối lượng nhiệm vụ chuyển về cơ sở tăng nhanh, trong khi nhiều cán bộ phải kiêm nhiệm nhiều lĩnh vực.

Đối với những nhiệm vụ lần đầu tiếp cận, cán bộ cấp xã phải đồng thời nắm các quy định của Chương trình 1719 và pháp luật về ngân sách, đầu tư công, đấu thầu, xây dựng, thanh quyết toán. Vì vậy, theo ông Tình, phân cấp phải đi cùng hướng dẫn rõ ràng, tập huấn kịp thời và cơ chế phối hợp thông suốt.

Theo báo cáo của tỉnh Phú Thọ tại buổi làm việc với Đoàn công tác của Bộ Dân tộc và Tôn giáo ngày 21/7, nhu cầu cấp thiết liên quan trực tiếp đến đời sống đồng bào trong giai đoạn 2026 - 2030 khoảng trên 4.848 tỷ đồng, tập trung vào nước sinh hoạt, điện sinh hoạt, ổn định dân cư và hạ tầng thiết yếu. Trong khi đó, đến ngày 31/5/2026, trong hơn 573,78 tỷ đồng đã làm thủ tục chuyển nguồn tại Kho bạc Nhà nước, tỉnh mới giải ngân hơn 46,13 tỷ đồng; hơn 50,55 tỷ đồng phải hoàn trả ngân sách Trung ương do không còn nội dung, đối tượng hoặc nhiệm vụ chi.

Ông Nguyễn Hùng Cường, Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Phú Thọ nhấn mạnh, việc rà soát kỹ đối tượng thụ hưởng, xác định nhu cầu và kinh phí thực tế; kịp thời đề xuất điều chỉnh khi có phát sinh tăng, giảm để bảo đảm nguồn lực được sử dụng hiệu quả

Từ thực tế ở cơ sở, việc rà soát không đơn thuần là thủ tục hành chính mà quyết định trực tiếp đến hiệu quả của chính sách. Nếu đối tượng không còn phù hợp hoặc nội dung hỗ trợ không sát với nhu cầu thực tế, nguồn vốn có thể chậm giải ngân hoặc phải điều chỉnh.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ Đinh Công Sứ cho hay, Chương trình 1719 có ý nghĩa quan trọng đối với phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Để chính sách phát huy hiệu quả, việc xác định đúng đối tượng, đúng địa bàn và đúng nhu cầu có ý nghĩa quyết định.

Tỉnh Phú Thọ đã kiện toàn Ban Chỉ đạo Chương trình, đồng thời yêu cầu cấp xã kiện toàn bộ máy thực hiện, tăng tính chủ động của cơ sở. Giai đoạn 2026 - 2030, Phú Thọ dự kiến huy động trên 6.600 tỷ đồng thực hiện Chương trình, gồm 4.530 tỷ đồng vốn đầu tư công và hơn 2.072 tỷ đồng vốn sự nghiệp.

Quy mô nguồn lực lớn mở ra cơ hội tiếp tục đầu tư cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực quản lý, tổ chức thực hiện và giám sát ở cơ sở.

Trong giai đoạn chuyển tiếp, điều quan trọng không phải chỉ là phân bổ được bao nhiêu vốn, mà là từng khoản vốn phải được rà soát, xác định đúng nhu cầu và đưa đến đúng nơi cần thiết.

Một nguồn vốn chính sách chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được chuyển hóa thành sinh kế và khả năng tự chủ của người dân. Tại Phú Thọ, từ những con bò lai Sind sinh trưởng tốt, những nương chè được thâm canh đến những mô hình sản xuất kết hợp tạo thu nhập hàng trăm triệu đồng mỗi năm, Chương trình 1719 đang từng bước tạo ra những thay đổi cụ thể trong sản xuất và đời sống. Điều đáng chú ý là ở những nơi lựa chọn đúng mô hình, phù hợp lợi thế địa phương và có sự tham gia chủ động của người dân, nguồn hỗ trợ ban đầu có thể trở thành “vốn mồi”, tạo ra tài sản và sinh kế lâu dài.

Ở khu dân cư Hồng Phong, xã Minh Đài, ông Lê Văn Liên là một trong những hộ được hưởng lợi từ chính sách hỗ trợ. Trước đây, 2 ha đất đồi của gia đình chủ yếu trồng sắn và lúa nương, hiệu quả kinh tế không cao. Từ nguồn vốn vay ưu đãi, gia đình ông Liên từng bước cải tạo diện tích đất, chuyển sang chuyên canh chè; đồng thời cải tạo phần diện tích ven đồi để cấy lúa, đào ao thả cá và kết hợp chăn nuôi lợn thịt.

Mô hình sản xuất kết hợp mang lại thu nhập khoảng 120 - 150 triệu đồng/năm, đồng thời tạo việc làm thường xuyên cho 3 lao động trong xã. Từ nguồn vốn hỗ trợ ban đầu, gia đình ông Liên từng bước thoát nghèo, xây dựng nhà ở và bảo đảm điều kiện học tập cho các con.

Xã Minh Đài được thành lập trên cơ sở sáp nhập ba xã Minh Đài, Mỹ Thuận và Văn Luông, chính thức hoạt động từ ngày 1/7/2025. Từ ngày 1/7/2026, xã có 28 thôn, trong đó có 20 thôn đặc biệt khó khăn. Đến hết năm 2025, thu nhập bình quân đầu người đạt 46,4 triệu đồng/người/năm; tỷ lệ nghèo đa chiều là 11,9%, trong đó tỷ lệ hộ nghèo đa chiều 7,79%. Toàn xã hiện có 461 hộ nghèo và 268 hộ cận nghèo.

Trong giai đoạn 2021 - 2025, ba chương trình mục tiêu quốc gia được triển khai đồng bộ trên địa bàn xã Minh Đài. Tổng nguồn vốn được bố trí hơn 249,825 tỷ đồng; riêng nguồn vốn Trung ương dành cho Chương trình 1719 gồm hơn 53,133 tỷ đồng vốn đầu tư và hơn 22,436 tỷ đồng vốn sự nghiệp.

Từ nguồn lực này, xã triển khai ba dự án phát triển sản xuất, thành lập bốn tổ hợp tác với 113 hộ dân tại 15 khu đặc biệt khó khăn tham gia. Các hộ được hỗ trợ chăn nuôi trâu cái sinh sản, bò lai Sind sinh sản và phân bón phục vụ thâm canh chè.

Theo Phó Chủ tịch UBND xã Minh Đài Nguyễn Thiết Hải, việc lựa chọn mô hình sinh kế được địa phương cân nhắc trên cơ sở lợi thế sẵn có và nhu cầu thực tế.

Minh Đài có điều kiện phát triển chăn nuôi đại gia súc và cây chè. Người dân có kinh nghiệm sản xuất, nhưng phần lớn quy mô hộ còn nhỏ, thiếu vốn, kỹ thuật và khả năng liên kết thị trường. Vì vậy, sự hỗ trợ của chương trình được xác định là lực đẩy ban đầu để người dân thay đổi phương thức sản xuất.

Mô hình chăn nuôi bò lai Sind là một ví dụ. Sau khi được hỗ trợ, đàn bò sinh trưởng tốt, một số con đã sinh bê; thu nhập của các hộ tham gia tăng khoảng 10 - 15%. Với hộ nghèo và cận nghèo, một con bò sinh sản không chỉ là vật nuôi mà còn là tài sản có khả năng sinh sôi, tạo nguồn tích lũy dài hạn.

Với cây chè, việc hỗ trợ phân bón và áp dụng các biện pháp thâm canh giúp năng suất tăng khoảng 10 - 12%. Chất lượng nguyên liệu được cải thiện, giá bán chè tươi tăng, qua đó nâng cao giá trị trên cùng một diện tích canh tác.

Điều này cho thấy một hướng đi đúng đắn, thay vì chỉ mở rộng diện tích sản xuất, người dân được khuyến khích nâng năng suất, chất lượng và từng bước đáp ứng yêu cầu của thị trường.

Ông Nguyễn Thiết Hải cho biết, giá trị của các mô hình không chỉ nằm ở khoản thu nhập tăng thêm, mà còn ở việc hình thành thói quen sản xuất có tổ chức. Các tổ hợp tác tạo điều kiện để người dân trao đổi kinh nghiệm, áp dụng kỹ thuật đồng bộ và tiến tới liên kết tiêu thụ sản phẩm.

Một dự án chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi nguồn vốn hỗ trợ được người dân biến thành vốn sản xuất, tiếp tục tái đầu tư và tạo ra thu nhập mới.

Thực tế tại xã Minh Đài cho thấy, sản xuất của người dân vẫn chủ yếu ở quy mô hộ, phân tán và thiếu liên kết. Việc hình thành các tổ hợp tác với nhiều hộ cùng tham gia là bước đi cần thiết để trao đổi kinh nghiệm, áp dụng kỹ thuật đồng bộ và từng bước tìm đầu ra ổn định hơn.

Còn tại xã Long Cốc, Bí thư Đảng ủy xã Nguyễn Hoàng Trung cho rằng, hỗ trợ sinh kế phải dựa trên lợi thế từng địa bàn. Nơi có thế mạnh về chè cần chú trọng nâng chất lượng, chế biến và thị trường; nơi có điều kiện chăn nuôi cần quan tâm giống, kỹ thuật, thức ăn và phòng chống dịch bệnh; địa bàn có cảnh quan, bản sắc văn hóa cần kết hợp sản xuất với du lịch cộng đồng.

Những kết quả bước đầu từ các mô hình chăn nuôi, thâm canh chè và sản xuất kết hợp là tín hiệu tích cực. Tuy nhiên, sản xuất nông nghiệp vẫn còn nhỏ lẻ; liên kết giữa người dân, tổ hợp tác, hợp tác xã và doanh nghiệp chưa bền vững; đầu ra một số sản phẩm còn phụ thuộc vào thương lái và biến động thị trường.

Vì vậy, giai đoạn 2026 - 2030, yêu cầu đặt ra không chỉ là tiếp tục phân bổ vốn hay nhân rộng mô hình, mà phải từng bước hình thành chuỗi liên kết sản xuất. Trong đó, người dân là chủ thể, tổ hợp tác, hợp tác xã giữ vai trò kết nối, doanh nghiệp tham gia tiêu thụ, còn Nhà nước hỗ trợ về hạ tầng, kỹ thuật và cơ chế.

Trong khi đó, tại Võ Miếu, quá trình rà soát cũng cho thấy nguồn lực phải được điều chỉnh theo nhu cầu thực tế. UBND xã đã đề nghị điều chuyển hơn 1,6 tỷ đồng thuộc Dự án 1 của Chương trình 1719 sang những nội dung phù hợp hơn. Theo Phó Chủ tịch UBND xã Trần Văn Tình, đây là sự điều chỉnh nhằm bảo đảm nguồn vốn được sử dụng hiệu quả, thay vì phân bổ theo cách cơ học.

Xã Minh Đài đặt mục tiêu giảm tỷ lệ hộ nghèo từ 7,79% năm 2025 xuống còn 5,08% trong giai đoạn 2026 - 2030, phấn đấu đưa xã ra khỏi diện đặc biệt khó khăn và đạt chuẩn nông thôn mới vào cuối năm 2030. Để đạt mục tiêu này, nguồn lực Nhà nước vẫn quan trọng, nhưng yếu tố quyết định là khả năng để người dân chủ động sản xuất, tích lũy và nâng cao thu nhập.

Tại buổi làm việc với UBND tỉnh Phú Thọ ngày 21/7 vừa qua, Thứ trưởng Bộ Dân tộc và Tôn giáo Nguyễn Hải Trung đề nghị tỉnh Phú Thọ tiếp tục rà soát, hoàn thiện báo cáo, phân tích rõ những khó khăn, vướng mắc về cơ chế, chính sách và kiến nghị đúng trọng tâm. Với những nội dung đã được phân cấp, phân quyền, địa phương cần chủ động tổ chức thực hiện; chỉ kiến nghị Trung ương những vấn đề thực sự vượt thẩm quyền hoặc còn chồng chéo, bất cập.

Thứ trưởng Nguyễn Hải Trung cũng đề nghị Phú Thọ rà soát các chỉ tiêu được đánh giá “không thể hoàn thành”, phân loại rõ chỉ tiêu đã đạt, đang tiệm cận và còn dư địa để tập trung nguồn lực thực hiện.

Từ thực tế ghi nhận tại xã Minh Đài, Long Cốc hay Võ Miếu…, giá trị của Chương trình 1719 không chỉ nằm ở số vốn được hỗ trợ, mà ở những gì nguồn lực ấy tạo ra sau đó. Một con bò sinh sản có thể trở thành đàn bò; một nương chè được đầu tư đúng kỹ thuật có thể tạo thu nhập cao hơn; một khoản vốn vay có thể giúp hộ dân cải tạo đất, đa dạng sản xuất và tạo việc làm...

Khi nguồn lực chính sách được chuyển hóa thành tài sản, kiến thức, kỹ năng và khả năng tự tạo thu nhập, “vốn mồi” mới thực sự trở thành nội lực, giúp người dân giảm nghèo bền vững và từng bước làm chủ cuộc sống.

*****
Bài: Tạ Văn Toàn
Ảnh: TTXVN - TTXVN phát
Biên tập: Kỳ Thư
Trình bày: Phùng Sắc