“Ai cũng ở lại chốn đô thị phồn hoa thì ai sẽ trở về xây dựng quê hương mình”, đó là lời tâm sự của cặp bạn thân Lương Thị Duyên và Bế Thị Thu Huyền, cùng sinh năm 1993 ở xã Cát Tiên 2 (tỉnh Lâm Đồng). Cặp bạn trẻ người dân tộc thiểu số này từng học đại học và đi làm tại Thành phố Hồ Chí Minh, nhưng sau đó đã trở về quê hương, cùng nhau xây dựng nên thương hiệu “Bản Cacao”, thu mua trái ca cao tại địa phương và sản xuất thành hàng chục sản phẩm bột cacao, chocolate (sô cô la), bơ cacao… bán ra thế giới, là sản phẩm thuộc Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) 3 sao cấp tỉnh.
Kể về ý tưởng khởi nghiệp của mình, Lương Thị Duyên tâm sự, bản thân học Trường Đại học Luật, còn Huyền học Trường Đại học Tài chính Kế toán rồi cùng đi làm tại Thành phố Hồ Chí Minh. Huyền từng bán các sản phẩm ca cao trên mạng. Thế là hai người cùng nảy sinh ý tưởng trở về quê hương khởi nghiệp. Họ chọn trái cacao, 1 sản phẩm nông nghiệp được trồng rầm rộ từ 1 dự án của nhà nước năm 2009. Do cơ chế thị trường, đến nay diện tích trồng cacao tại địa phương không còn nhiều, người dân chủ yếu bán trái tươi hoặc hạt khô cho các đại lý từ nơi khác chứ chưa hề có sản phẩm nào sản xuất ngay tại địa phương. Hai người cùng chung suy nghĩ rằng tại sao 1 loại nguyên liệu tốt như vậy mà lại chỉ có thể bán dưới dạng thô với giá rẻ mà không trở thành sản phẩm của quê hương mình.
Để thực hiện ý tưởng này, đôi bạn trẻ bắt đầu đi tìm hiểu, học hỏi cách làm ra sản phẩm từ trái cacao tại các tỉnh Bến Tre, Tiền Giang, Vũng Tàu… Rồi họ thay nhau tìm các tài liệu hướng dẫn sản xuất cao cao, chocolate bằng cả tiếng Việt và tiếng Anh để nghiên cứu trước khi đặt mua hệ thống máy móc sản xuất đưa về quê khởi nghiệp. Năm 2000, khi đại dịch COVID 19 xảy ra, đôi bạn này cùng nhau về quê hương Cát Tiên, bắt tay vào sản xuất 1 sản phẩm mà chưa ai ở địa phương này từng làm. Đến năm 2023, Công ty TNHH Bản Cacao chính thức được thành lập tại tổ dân phố 10, thị trấn Phước Cát, huyện Cát Tiên (nay là xã Cát Tiên 2, tỉnh Lâm Đồng).
Sơ chế hạt ca cao tại Công ty TNHH Bản Cacao.
Ngay từ ban đầu, ý tưởng khởi nghiệp của 2 bạn lại vấp phải khó khăn từ vấn đề đơn giản nhất: những hộ trồng cacao không chịu bán nguyên liệu vì không tin tưởng 2 người còn quá trẻ đó. Họ sợ dự án này thất bại, bán cho 2 người được 1 lần rồi sẽ mất các mối thu mua quen khác, bởi quả và hạt cacao hiện đang mất giá, bị thương lái chèn ép nên người trồng không dám mạo hiểm làm mất lòng thương lái. Duyên và Huyền đã phải gõ cửa từng nhà, nhờ người quen thuyết phục, trả giá thu mua cao hơn thị trường 500- 1.000 đồng/kg, dẫn các chủ vườn đi tham quan nhà xưởng, hệ thống máy móc đã đầu tư và cam kết sẽ mua nguyên liệu lâu dài… Cuối cùng mới có vài hộ bán thử vài chục, vài trăm kg, bây giờ đã có 15 hộ trồng cacao cung cấp nguyên liệu, với số lượng 2- 3 tấn, thời kỳ cao điểm 4- 5 tấn/tuần.
Để có được những sản phẩm từ hạt ca cao như hiện nay, 2 bạn gặp vô vàn khó khăn, thử thách. Có thời gian, tiền của và công sức của 2 người mất trắng vì sản phẩm làm ra không đạt, phải đổ bỏ. Có những lần hai bạn thức gần như trắng đêm để cho ra mẻ sản phẩm đầu tiên hay những ngày làm đến 1 - 2 giờ sáng để chuẩn bị kịp cho triển lãm sản phẩm tại Đà Lạt.
"Cả 2 đứa đều không học qua trường lớp nào về chế biến ca cao nên phải mò mẫm, tìm hiểu quy trình ở khắp nơi. 2 đứa đến tận các nhà máy sản xuất, chế biến cacao ở Tiền Giang để tham quan, trực tiếp gặp các chuyên gia học hỏi về quy trình. Các tài liệu, sách vở liên quan đến sản xuất, chế biến cacao cũng được 2 đứa lục tung để nắm bắt kiến thức. Huyền cũng vận dụng vốn kiến thức ngoại ngữ của mình để tham khảo các tài liệu nước ngoài, liên lạc với chuyên gia nước ngoài để nắm bắt quy trình…", Lương Thị Duyên tâm sự.
Công ty TNHH Bản Cacao tạo công ăn việc làm cho 20 lao động đều là người dân tộc thiểu số địa phương.
Sau những thất bại bước đầu, đến nay hoạt động của “Bản Cacao” đã đi vào ổn định. Công xưởng đã sản xuất được những sản phẩm yêu cầu trình độ cao như 15 loại sản phẩm chocolate thanh, hàng chục loại chocolate nguyên liệu 100, 85, 90, 72% cacao... ngoài ra còn bột cacao, bơ cacao… bán ra thị trường. Hiện tại thương hiệu “Bản Cacao” đã có chỗ đứng trên thị trường trong nước và quốc tế. Sản phẩm do "Bản Cacao" sản xuất đã có mặt trên các kệ hàng của cửa hàng đặc sản tại các thành phố lớn như Hà Nội, Đà Lạt, Bảo Lộc, Phú Quốc, Thành phố Hồ Chí Minh, Nha Trang, Hội An… Đồng thời "Bản Cacao" còn có các cửa hàng online trên các nền tảng website, facebook, shopee, Lazada, tiktok. Từ một cơ sở nhỏ, mới thành lập đến nay doanh nghiệp "Bản Cacao" đã tạo công ăn việc làm ổn định cho hơn 20 lao động đều là người dân tộc thiểu số địa phương. Đời sống kinh tế của nhiều hộ gia đình đã được cải thiện rõ rệt.
Tuy nhiên, điều khiến 2 bà chủ trẻ của “Bản Cacao” còn luyến tiếc là các sản phẩm của mình chỉ xuất khẩu chủ yếu ra nước ngoài như Hàn Quốc, Hungari, Nhật Bản… Nguyên nhân là do tư duy của người Việt mình vẫn ưa thích hàng ngoại hơn. Như ngày mở cửa hàng tại Đà Lạt, 1 nhóm khách hàng tới, khi xem giá sản phẩm thì bàn luận với giá trên dưới 100.000 đồng/hộp chocholate này thì mua của nước ngoài chứ mua gì sản phẩm của nội địa. Còn khi bán hàng trên sàn thương mại điện tử, nhiều bình luận cho rằng đây là sản phẩm của Trung Quốc chứ doanh nghiệp nhỏ địa phương làm sao sản xuất được chocolate. Trong khi đó khách nước ngoài khi tới thử sản phẩm của "Bản Cacao" lại rất ưa thích, có khách hàng người Lào đặt vấn đề mở đại lý, nhưng công ty vẫn chưa thực hiện được do chưa tìm ra cách thức vận chuyển qua nước bạn…
Theo thống kê của chính quyền địa phương, hiện nay, diện tích cacao còn lại trên địa bàn huyện Cát Tiên (cũ) khoảng hơn 30 ha, chủ yếu là các vườn được trồng từ năm 2009 theo 1 dự án của nhà nước hỗ trợ người dân. Tuy nhiên dự án này không khả thi vì thiếu đầu ra, giá bán thấp, nên nhiều hộ gia đình đã chặt bỏ để trồng các lọai cây khác. Những vườn cacao còn lại, đa phần được người dân thu hái, bán tươi hoặc bán hạt khô cho đại lý thu mua. Một số gia đình chế biến các sản phẩm phụ kèm theo như rượu ca cao.
Dưới sự hướng dẫn của cán bộ Phòng Nông nghiệp Cát Tiên trước đây, Bế Thị Thu Huyền đã đứng ra thành lập Tổ hợp tác, được hỗ trợ hồ sơ công nhận sản phẩm OCOP 3 sao cấp tỉnh. Dự án “Bản Cacao” xuất sắc giành giải Nhất cuộc thi “Ý tưởng khởi nghiệp sáng tạo tỉnh Lâm Đồng năm 2022”. Từ thành công bước đầu, hai bạn trẻ đã thành lập tổ hợp tác, sản phẩm được công nhận OCOP 3 sao cấp tỉnh và được tham gia kết nối trong các nhóm OCOP, cùng các chương trình xúc tiến thương mại, triển lãm sản phẩm địa phương Lâm Đồng tại các tỉnh, thành phố trên cả nước…/.
