Sau sắp xếp đơn vị hành chính và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, yêu cầu đặt ra với Phú Thọ không chỉ là huy động đủ nguồn lực cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, mà quan trọng hơn là đưa nguồn lực ấy đến đúng nơi, đúng đối tượng, đúng nhu cầu.
Khi khối lượng nhiệm vụ được chuyển mạnh về cơ sở, năng lực tổ chức thực hiện đang trở thành một trong những yếu tố quyết định hiệu quả Chương trình 1719 của Chính phủ về mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2030, giai đoạn I từ năm 2021 đến năm 2025.
Phóng viên TTXVN thực hiện chùm 2 bài viết về chủ đề: "Đưa nguồn lực chương trình 1719 đến đúng địa chỉ."
Bài 1: Không để vốn chính sách “đứng lại” trong giai đoạn chuyển tiếp
Sau sắp xếp đơn vị hành chính, nhiều nhiệm vụ thực hiện chính sách dân tộc được chuyển mạnh về cơ sở, đặt ra yêu cầu mới đối với việc triển khai Chương trình 1719 tại Phú Thọ. Những căn nhà được xây dựng, những công trình hạ tầng hoàn thành đã cho thấy hiệu quả bước đầu của nguồn lực chính sách. Tuy nhiên, trong giai đoạn chuyển tiếp, khi nhu cầu đầu tư còn rất lớn nhưng một phần nguồn vốn chưa được giải ngân hoặc phải hoàn trả, việc rà soát đúng đối tượng, xác định sát nhu cầu và nâng cao năng lực tổ chức thực hiện đang trở thành yếu tố quyết định để nguồn lực không bị “đứng lại” mà thực sự đến đúng địa chỉ.
Khi nguồn lực chạm đúng nhu cầu
Chương trình 1719 được triển khai tại Phú Thọ trong giai đoạn 2021-2025 với 10 dự án, 14 tiểu dự án và 36 nội dung thành phần, tập trung vào những nhu cầu thiết yếu của đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi như đất ở, nhà ở, đất sản xuất, nước sinh hoạt; đầu tư giao thông, trường học, thiết chế văn hóa; hỗ trợ sản xuất, đào tạo nghề, phát triển du lịch, bảo tồn văn hóa và giảm nghèo.
Theo báo cáo của tỉnh, đến nay 100% xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số có đường ô tô đến trung tâm được cứng hóa, có trường học các cấp và trạm y tế; tỷ lệ phòng học kiên cố đạt 97,7%.
Gia đình anh Hà Văn Như, dân tộc Mường, xã Long Cốc, trước đây chủ yếu dựa vào hơn 1.000 m2 chè. Mỗi năm gia đình thu hoạch khoảng sáu lứa, sản lượng hơn một tạ mỗi lứa, thu nhập chỉ khoảng 25 triệu đồng. Để trang trải cuộc sống, gia đình phải nuôi thêm lợn nái, gà và trông vào tiền công làm thợ xây của người con trai đi làm xa.
Điểm tựa để gia đình anh Như ổn định cuộc sống là chính sách hỗ trợ nhà ở. Gia đình được hỗ trợ 60 triệu đồng từ nguồn vốn hỗ trợ nhà ở của Mặt trận Tổ quốc và quỹ đối ứng của tỉnh, đồng thời vay ưu đãi 50 triệu đồng từ Ngân hàng Chính sách xã hội với lãi suất 0,4%/tháng trong thời hạn tám năm. Cùng với khoản vay mượn thêm từ người thân, gia đình anh đã xây dựng được căn nhà kiên cố trị giá hơn 200 triệu đồng.
“Nếu không có nguồn vốn tiếp sức của Nhà nước và sự hỗ trợ của chính quyền, chẳng biết đến bao giờ gia đình tôi mới làm nổi ngôi nhà đàng hoàng thế này”, anh Như chia sẻ.
Với gia đình anh Như, nguồn lực của Nhà nước trước hết giúp giải quyết một nhu cầu cấp thiết là chỗ ở. Nhưng để thoát nghèo bền vững, đó mới chỉ là bước đầu.
Bí thư Đảng ủy xã Long Cốc Nguyễn Hoàng Trung cho rằng, địa phương có lợi thế về cây chè, cảnh quan và du lịch cộng đồng. Vì vậy, cùng với hỗ trợ nhà ở, điều quan trọng hơn là giúp người dân ổn định sản xuất, tham gia các mô hình kinh tế phù hợp, phát triển cây trồng đặc sản, sản phẩm OCOP, dịch vụ du lịch cộng đồng và liên kết tiêu thụ nông sản.
Tại xã Minh Đài, bà Nguyễn Thị Cậy cũng là một trường hợp được chính sách an sinh tiếp sức kịp thời. Chồng mất sớm, nhiều năm sống một mình trong căn nhà tạm xiêu vẹo, bà Cậy nằm trong danh sách hộ nghèo từ năm 2018.
Đầu năm 2025, từ nguồn kinh phí hỗ trợ xóa nhà tạm 60 triệu đồng, cùng 5 triệu đồng từ Quỹ “Vì người nghèo” của Mặt trận Tổ quốc xã và sự chung tay của bà con làng xóm, căn nhà đại đoàn kết của bà được hoàn thành.
“Sống một mình, tôi chưa từng nghĩ mình sẽ có được căn nhà khang trang như thế này. Nhờ có Đảng, Nhà nước và chính quyền địa phương quan tâm, giờ đây tôi đã có được điểm tựa vững chắc để yên tâm tuổi già”, bà Cậy chia sẻ.
Ông Nguyễn Thiết Hải Phó, Chủ tịch UBND xã Minh Đài cho rằng, thực hiện chính sách ở cơ sở đòi hỏi phải rà soát kỹ từng trường hợp, công khai, minh bạch và bám sát nhu cầu thực tế. Có hộ cần nhà ở, có hộ cần nước sinh hoạt, có hộ cần sinh kế hoặc tiếp cận tín dụng chính sách. Khi xác định đúng nhu cầu, hiệu quả chính sách có thể nhìn thấy rõ qua từng gia đình.
Rà soát để vốn đi đúng địa chỉ
Những con đường được cứng hóa, những căn nhà mới và những mô hình sản xuất được hình thành cho thấy nguồn lực Chương trình 1719 đã tạo nền tảng quan trọng cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Tuy nhiên, đầu tư cơ sở vật chất mới chỉ là bước đầu. Bài toán khó hơn là làm thế nào để nguồn vốn tiếp tục được vận hành thông suốt, đến đúng địa chỉ và tạo ra hiệu quả lâu dài.
Sau khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp được vận hành, nhiều nhiệm vụ được tổ chức trực tiếp giữa tỉnh và xã. Việc bỏ cấp trung gian có thể rút ngắn quy trình, tăng tính chủ động cho cơ sở, nhưng đồng thời cũng đặt lên cấp xã khối lượng công việc lớn hơn.
Tại xã Võ Miếu, việc thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia được xác định là nhiệm vụ chính trị trọng tâm, gắn với phát triển kinh tế - xã hội, giảm nghèo bền vững và nâng cao đời sống nhân dân.
Phó Chủ tịch UBND xã Võ Miếu Trần Văn Tình cho biết, mô hình tổ chức mới bước đầu giúp chính quyền cơ sở chủ động hơn. Các phần mềm dùng chung hỗ trợ tổng hợp, báo cáo và chia sẻ dữ liệu. Tuy nhiên, khối lượng nhiệm vụ chuyển về cơ sở tăng nhanh, trong khi nhiều cán bộ phải kiêm nhiệm nhiều lĩnh vực.
Đối với những nhiệm vụ lần đầu tiếp cận, cán bộ cấp xã phải đồng thời nắm các quy định của Chương trình 1719 và pháp luật về ngân sách, đầu tư công, đấu thầu, xây dựng, thanh quyết toán. Vì vậy, theo ông Tình, phân cấp phải đi cùng hướng dẫn rõ ràng, tập huấn kịp thời và cơ chế phối hợp thông suốt.
Theo báo cáo của tỉnh Phú Thọ tại buổi làm việc với Đoàn công tác của Bộ Dân tộc và Tôn giáo ngày 21/7, nhu cầu cấp thiết liên quan trực tiếp đến đời sống đồng bào trong giai đoạn 2026-2030 khoảng trên 4.848 tỷ đồng, tập trung vào nước sinh hoạt, điện sinh hoạt, ổn định dân cư và hạ tầng thiết yếu.
Trong khi đó, đến ngày 31/5/2026, trong hơn 573,78 tỷ đồng đã làm thủ tục chuyển nguồn tại Kho bạc Nhà nước, tỉnh mới giải ngân hơn 46,13 tỷ đồng; hơn 50,55 tỷ đồng phải hoàn trả ngân sách Trung ương do không còn nội dung, đối tượng hoặc nhiệm vụ chi.
Ông Nguyễn Hùng Cường, Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Phú Thọ nhấn mạnh, việc rà soát kỹ đối tượng thụ hưởng, xác định nhu cầu và kinh phí thực tế; kịp thời đề xuất điều chỉnh khi có phát sinh tăng, giảm để bảo đảm nguồn lực được sử dụng hiệu quả.
Từ thực tế ở cơ sở, việc rà soát không đơn thuần là thủ tục hành chính mà quyết định trực tiếp đến hiệu quả của chính sách. Nếu đối tượng không còn phù hợp hoặc nội dung hỗ trợ không sát với nhu cầu thực tế, nguồn vốn có thể chậm giải ngân hoặc phải điều chỉnh.
Phó Chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ Đinh Công Sứ cho hay, Chương trình 1719 có ý nghĩa quan trọng đối với phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Để chính sách phát huy hiệu quả, việc xác định đúng đối tượng, đúng địa bàn và đúng nhu cầu có ý nghĩa quyết định.
Tỉnh Phú Thọ đã kiện toàn Ban Chỉ đạo Chương trình, đồng thời yêu cầu cấp xã kiện toàn bộ máy thực hiện, tăng tính chủ động của cơ sở. Giai đoạn 2026-2030, Phú Thọ dự kiến huy động trên 6.600 tỷ đồng thực hiện Chương trình, gồm 4.530 tỷ đồng vốn đầu tư công và hơn 2.072 tỷ đồng vốn sự nghiệp.
Quy mô nguồn lực lớn mở ra cơ hội tiếp tục đầu tư cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực quản lý, tổ chức thực hiện và giám sát ở cơ sở.
Trong giai đoạn chuyển tiếp, điều quan trọng không phải chỉ là phân bổ được bao nhiêu vốn, mà là từng khoản vốn phải được rà soát, xác định đúng nhu cầu và đưa đến đúng nơi cần thiết./.
Bài cuối: Khơi dậy nội lực từ những mô hình sinh kế
