Các Chương trình mục tiêu quốc gia tiếp tục được xác định là nhiệm vụ trọng tâm nhằm thay đổi diện mạo nông thôn, nâng cao thu nhập và cải thiện toàn diện đời sống người dân, đặc biệt là hộ nghèo và đồng bào dân tộc thiểu số.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng với Bộ Tài chính đang khẩn trương hoàn thiện Tờ trình báo cáo Thường trực Chính phủ và Tờ trình của Chính phủ trình Quốc hội về giải pháp thống nhất các Chương trình mục tiêu quốc gia thành một Chương trình tổng thể giai đoạn 2026 - 2035.
Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp, một trong những điểm nổi bật của Chương trình giai đoạn 2026-2035 là tích hợp đa mục tiêu trong một chương trình thống nhất. Thay vì triển khai riêng rẽ như trước đây, Chương trình tích hợp các mục tiêu xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi trong cùng một khuôn khổ. Cách tiếp cận này giúp nâng cao hiệu quả điều phối, tạo thuận lợi cho địa phương trong việc lồng ghép nguồn lực, đồng thời hạn chế sự chồng chéo về chính sách, địa bàn và đối tượng thụ hưởng.
Việc hợp nhất này nhằm khắc phục triệt để tình trạng phân tán, chồng chéo nguồn lực, giảm bớt đầu mối quản lý và đơn giản hóa quy trình, thủ tục hành chính, từ đó nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách nhà nước trong giai đoạn tới. Cơ sở chính trị và pháp lý của việc thống nhất các chương trình xuất phát từ chủ trương của Bộ Chính trị tại Văn bản số 3672-CV/VPTW ngày 12/7/2026 và sự chỉ đạo của Đảng ủy Chính phủ. Thực hiện nhiệm vụ được giao, Bộ Tài chính đã phối hợp với các bộ, ngành và địa phương xây dựng khung chính sách đổi mới cơ chế quản lý, trình Quốc hội xem xét quyết nghị tại kỳ họp trong tháng 8 năm 2026 thuộc Quốc hội khóa XVI, hướng tới triển khai đồng bộ cơ chế mới từ năm 2027.
Nhìn lại giai đoạn 2021 - 2025, Quốc hội đã phê duyệt chủ trương thực hiện 3 Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Mặc dù tổng nguồn lực huy động thực tế đạt khoảng 1.309.386 tỷ đồng, bằng khoảng 200% so với chủ trương đầu tư ban đầu, song kết quả giải ngân ngân sách trung ương lại chưa đạt yêu cầu đề ra. Đến hết năm 2025, giải ngân ngân sách trung ương của các chương trình chỉ đạt 76,7%, tương đương 134.886,9 tỷ đồng. Tính đến giữa tháng 7 năm 2026, việc giải ngân nguồn vốn kéo dài cũng mới đạt 18,6%. Đáng chú ý, riêng trong năm 2025 đã phải hủy dự toán 944,866 tỷ đồng vốn chi đầu tư do một số cơ quan chưa hoàn thiện thủ tục đầu tư.
Bên cạnh đó, hệ thống văn bản quản lý và hướng dẫn thực hiện trong giai đoạn vừa qua quá phức tạp với khoảng 45 văn bản quy phạm pháp luật và gần 200 văn bản chỉ đạo, điều hành. Việc có quá nhiều đầu mối quản lý khiến các địa phương gặp không ít rào cản trong tổ chức thực hiện, đồng thời làm phát sinh sự giao thoa, trùng lặp về địa bàn, đối tượng thụ hưởng và nội dung hỗ trợ giữa các dự án thành phần.
Trước thực trạng đó, tại văn bản chỉ đạo số 1024-CV/ĐU ngày 17/7/2026 của Đảng ủy Chính phủ, Bí thư Đảng ủy, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng đã đưa ra ý kiến chỉ đạo cụ thể đối với Bộ Tài chính trong việc hoàn thiện Chương trình mục tiêu quốc gia tổng thể. Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng nhấn mạnh: "Bộ Tài chính chủ trì, phối hợp với các bộ, cơ quan liên quan khẩn trương hoàn thiện Chương trình mục tiêu quốc gia tổng thể, lấy ý kiến các bộ, ngành, địa phương, báo cáo Chính phủ trước ngày 31/7/2026 để kịp trình Quốc hội tại kỳ họp trong tháng 8, Quốc hội khóa XVI; trong đó, lưu ý cân nhắc kỹ về tên Chương trình bảo đảm phù hợp với phạm vi Chương trình; tích hợp, lồng ghép thực chất các Chương trình mục tiêu quốc gia hiện nay theo đúng chỉ đạo của Bộ Chính trị; quy định rõ mục tiêu, phạm vi, các thành phần của Chương trình, cơ chế tài chính, thẩm quyền quyết định theo tinh thần phân cấp mạnh cho địa phương; đề xuất cụ thể cơ chế điều phối chung, cơ quan thường trực, trách nhiệm của các Bộ trong việc tham gia xây dựng Chương trình, kiểm tra, giám sát kết quả đầu ra, đơn giản hóa quy trình, thủ tục theo hướng có văn bản hướng dẫn chung đi kèm Chương trình, đẩy mạnh áp dụng khoa học công nghệ".
Trên cơ sở tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia đã được Quốc hội phê duyệt chủ trương đầu tư riêng lẻ gồm phát triển văn hóa; hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo; xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển, Bộ Tài chính đề xuất tên gọi chung là Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển cộng đồng và dân tộc, miền núi giai đoạn 2026 - 2035.
Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp, Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế, xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2030, Chương trình mục tiêu quốc gia cũng phấn đấu tỷ lệ nghèo đa chiều của cả nước duy trì mức giảm 1% - 1,5%/năm, giảm tỷ lệ hộ nghèo đa chiều vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi xuống dưới 10%. Cùng với đó, phấn đấu vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi cơ bản không còn xã, thôn đặc biệt khó khăn.Theo mục tiêu đề ra, đến năm 2030, cả nước có khoảng 65% số xã đạt chuẩn nông thôn mới; trong đó, có khoảng 10% số xã được công nhận đạt nông thôn mới hiện đại; phấn đấu có 5 tỉnh, thành phố được công nhận hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới. Tổng ngân sách nhà nước bố trí cho Chương trình giai đoạn 2026-2030 khoảng 423.000 tỷ đồng.
Theo Bộ Tài Chính, chương trình tổng thể mới đặt ra nguyên tắc giữ nguyên và tiếp tục thực hiện đầy đủ các mục tiêu đã được Quốc hội quyết nghị, không làm thay đổi hay thu hẹp mục tiêu của từng chương trình thành phần. Điểm khác biệt căn bản là chuyển đổi phương thức quản lý, bãi bỏ việc tích hợp cơ học hay chuyển nguyên trạng các dự án, tiểu dự án cũ vào cấu trúc mới.
Tổng nguồn lực dự kiến huy động để thực hiện 4 chương trình đã được Quốc hội quyết nghị là 858.558 tỷ đồng, bao gồm 345.000 tỷ đồng ngân sách trung ương, 395.392 tỷ đồng ngân sách địa phương, 23.000 tỷ đồng vốn tín dụng chính sách, 20.429 tỷ đồng vốn đối ứng của các cơ sở giáo dục và 24.737 tỷ đồng các nguồn huy động hợp pháp khác.
Cấu trúc nội dung của Chương trình mục tiêu quốc gia tổng thể được sắp xếp lại thành 7 nhóm nhiệm vụ trọng tâm. Các nhóm nhiệm vụ này bao gồm đầu tư hạ tầng thiết yếu; hỗ trợ phát triển sản xuất, đa dạng hóa sinh kế và giảm nghèo; hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo; chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển; phát triển và bảo tồn văn hóa; chính sách dân tộc, miền núi; cùng công tác quản lý, giám sát. Việc phân định rõ ràng các nhóm nhiệm vụ giúp loại bỏ những nội dung trùng lặp về đầu tư hạ tầng, đào tạo, tuyên truyền, hội thảo, đồng thời chuyển các nhiệm vụ mang tính quản lý nhà nước thường xuyên về chi hoạt động bộ máy định kỳ của các bộ, ngành.
Về phương thức phân bổ vốn, chính sách mới sẽ chuyển mạnh từ phương thức phân bổ theo nhu cầu đăng ký sang phân bổ theo năng lực và điều kiện sẵn sàng thực hiện của từng địa phương. Nguồn vốn ngân sách trung ương được phân bổ trung hạn dựa trên các tiêu chí rõ ràng như quy mô dân số, diện tích, mức độ khó khăn, hiện trạng hạ tầng và khả năng cân đối ngân sách địa phương. Mức phân bổ hằng năm sẽ gắn liền với kết quả giải ngân thực tế, khả năng bố trí vốn đối ứng và tiến độ hoàn thành sản phẩm đầu ra, cho phép điều chuyển vốn linh hoạt từ các dự án chậm tiến độ sang các dự án có khả năng hoàn thành tốt hơn./.
