Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, cộng đồng người Chăm ở An Giang theo đạo Hồi Islam vẫn đang bền bỉ gìn giữ tiếng nói, chữ viết, tín ngưỡng và phong tục của dân tộc mình.
Từ những lớp học miễn phí trong các thánh đường đến các chính sách hỗ trợ của địa phương, công tác bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa Chăm đang được An Giang triển khai bằng nhiều giải pháp thiết thực, góp phần giữ gìn sự đa dạng văn hóa của vùng đất Tây Nam Bộ.
Giữ tiếng nói, chữ viết để giữ hồn dân tộc
Một buổi tối đầu hè tại Thánh đường Hồi giáo Jamiul Azhar, xã Châu Phong, tiếng cười trẻ nhỏ vang lên từ rất sớm. Những học sinh người Chăm, sau khi kết thúc năm học, lại háo hức đến lớp học tiếng Chăm như một thói quen không thể thiếu. Đây là nơi các em tiếp tục học ngôn ngữ, chữ viết và những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình.
Lớp học của ông Ismael không thu học phí, cũng không có lương cho người đứng lớp. Thế nhưng nhiều năm qua, nơi đây vẫn đều đặn duy trì việc dạy và học tiếng Chăm cho thế hệ trẻ. Đúng 18 giờ (trừ thứ 2 và thứ 5), những đứa trẻ người dân tộc Chăm theo đạo Hồi Islam sống ở ấp Châu Giang (xã Châu Phong, tỉnh An Giang) trong độ tuổi từ 6-15 xúng xính trong bộ trang phục truyền thống, tay ôm cuối Kinh Qur’an (Koran) đến Tháng đường Jamiul Azhar để học chữ, học Kinh Qur’an. “Tôi chỉ mong tụi nhỏ biết đọc, biết viết tiếng Chăm để truyền thống của dân tộc mình không bị mai một”, ông Ismael chia sẻ.
Nhờ lớp học chữ dân tóc Chăm miễn phí tại các Thánh đường và tiểu Tháng đường, hầu hết các em nhỏ dân tộc Chăm trên địa bàn tỉnh An Giang đã biết đọc, biết viết chữ Chăm.
Theo ông Ismael, hầu hết các thánh đường và tiểu thánh đường trên địa bàn tỉnh đều tổ chức các lớp học tiếng Chăm miễn phí. Đây là hoạt động được Ban Đại diện cộng đồng Hồi giáo Islam tỉnh An Giang phối hợp cùng Ban Quản trị các thánh đường và chính quyền địa phương duy trì trong nhiều năm qua. Ông Gosaly, Phó Trưởng Ban Đại diện cộng đồng Hồi giáo Islam tỉnh An Giang cho rằng, đối với người Chăm, ngôn ngữ và chữ viết là một trong những giá trị cốt lõi tạo nên bản sắc dân tộc. “Là người Chăm phải biết nói tiếng Chăm, biết đọc và viết chữ Chăm. Đó không chỉ là nhu cầu học tập mà còn là trách nhiệm gìn giữ bản sắc văn hóa của cộng đồng”, ông Gosaly nhấn mạnh.
Hiện nay, trẻ em người Chăm từ 6 đến 15 tuổi đều được học tiếng Chăm song song với chương trình giáo dục phổ thông. Các em được làm quen với chữ cái, học các bài lễ, học ngữ pháp và đọc kinh Qur’an theo từng cấp độ phù hợp. Những lớp học ấy không chỉ giúp các em sử dụng thành thạo tiếng mẹ đẻ mà còn hiểu hơn về lịch sử, phong tục, tập quán và đời sống văn hóa của dân tộc mình.
Em Ab Pal (9 tuổi ở ấp Châu Giang) đã theo học tiếng Chăm hơn 4 năm, hiện có thể đọc bản Kinh Qur’an đầy đủ gồm 114 chương. Theo em Ab Pal, sau khoảng hai tháng làm quen mặt chữ, em đã có thể bắt đầu đọc được Kinh Qur’an.
Chung tay gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa Chăm
Sau khoảng 4 năm theo học, các em nhỏ người dân tộc Chăm (xã Châu Phong, tỉnh An Giang) đã có thể đọc bản Kinh Qur’an đầy đủ gồm 114 chương.
An Giang là địa phương có đông đồng bào Chăm sinh sống ở khu vực Tây Nam Bộ với hơn 21.000 tín đồ Hồi giáo Islam đang sinh hoạt tại 12 thánh đường và 16 tiểu thánh đường.
Những năm qua, công tác bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Chăm luôn được tỉnh đặc biệt quan tâm. Bên cạnh việc duy trì các lớp dạy tiếng nói, chữ viết, địa phương còn tạo điều kiện để cộng đồng bảo tồn các phong tục, tập quán, lễ nghi tôn giáo, trang phục truyền thống và những giá trị văn hóa đặc trưng khác.
Ông Nguyễn Văn Hợp, Phó Chủ tịch UBND xã Châu Phong cho biết, xã hiện có hơn 1.000 hộ dân tộc Chăm, sống tập trung tại hai ấp Phũm Xoài và Châu Giang. Bình quân mỗi năm có từ 250-300 học sinh người Chăm tham gia các lớp học tiếng Chăm miễn phí. Theo ông Nguyễn Văn Hợp, giữ gìn tiếng nói và chữ viết là cách thiết thực nhất để bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc Chăm. Vì vậy, hàng năm, địa phương cùng với Ban đại diện cộng đồng Hồi giáo Islam tỉnh An Giang, Ban quản trị các Thánh đường vận động xã hội hóa, duy trì đều đặn các lớp học miễn phí, thu hút đông đảo học sinh người dân tộc Chăm theo học. Riêng năm nay, ngay sau kỳ nghỉ hè gắn liền với Tháng ăn chay Ramadan thiêng liêng, các điểm trường giáo lý Islam tại các Thánh đường, tiểu Thánh đường trên địa bàn xã đã rộn ràng khai giảng năm học mới 2026 – 2027.
Một buổi học của học sinh người dân tộc Chăm tại lớp học miễn phí ở Thánh đường Jamiul Azhar, xã Châu Phong, tỉnh An Giang.
Theo thống lê, toàn xã Châu Phong hiện có hơn 20 lớp học giáo lý Islam. Học sinh là người dân tộc Chăm từ 6 tuổi trở lên đều có thể tham gia lớp học, những lớp học được tổ chức dạy hoàn toàn miễn phí. Năm học sẽ diễn ra từ lúc khai giảng đến Tháng Ramadan năm tới. Cuối năm, vào thời gian gần Tháng Ramadan các điểm trường sẽ tổ chức tổng kết và khen thưởng học sinh có thành tích tốt trong học tập.
Để tạo điều kiện thuận lợi cho các em học sinh theo học giáo lý, các lớp học thường được tổ chức vào buổi tối và được phân theo nhiều lớp học. Hằng tuần các em học sinh được nghỉ vào tối thứ hai và tối thứ 5 thay vì nghỉ cuối tuần thứ bảy, chủ nhật như lớp học phổ thông.
Tuy nhiên, theo Phó Chủ tịch UBND xã Châu Phong Nguyễn Văn Hợp, công tác bảo tồn văn hóa dân tộc Chăm trên địa bàn hiện vẫn còn nhiều khó khăn. Số người am hiểu sâu về ngôn ngữ và văn hóa Chăm ngày càng ít; đội ngũ giáo viên còn mỏng; tài liệu giảng dạy chưa thật sự đầy đủ và thống nhất; cơ sở vật chất phục vụ dạy học còn nhiều hạn chế,…
Ông Mukh Tar, Giáo cả Thánh đường Jamiul Azhar cho hay, điều cộng đồng Hồi giáo Islam tỉnh An Giang mong muốn nhất hiện nay là xây dựng được bộ giáo trình tiếng Chăm hoàn chỉnh và đào tạo đội ngũ giáo viên chuyên trách để nâng cao chất lượng giảng dạy.
Sau lớp đọc kinh, các em học sinh người dân tộc Chăm tiếp tục học nghi thức Hồi giáo để nắm rõ giáo luật, thực hành đúng lễ nghi và gắn kết cộng đồng tại Tháng đường Jamiul Azhar (xã Châu Phong, tỉnh An Giang).
Trước những khó khăn trên, tỉnh An Giang đã và đang triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số, trong đó có dân tộc Chăm. Theo ông Danh Phúc, Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh An Giang, Sở đang khẩn trương hoàn thiện dự thảo Nghị quyết quy định chính sách đặc thù hỗ trợ người dạy tiếng và chữ dân tộc thiểu số tại các cơ sở tôn giáo và các điểm dạy tiếng và chữ do cộng đồng tổ chức trên địa bàn tỉnh An Giang để trình Hội đồng Nhân dân tỉnh trong kỳ họp sắp tới.
Đặc biệt, trong chiến lược phát triển văn hóa giai đoạn 2026 - 2030, cộng đồng dân tộc Chăm được xác định là một trong bốn chủ thể văn hóa quan trọng của tỉnh, cùng với các dân tộc Kinh, Khmer và Hoa, tạo nên bức tranh di sản phong phú, độc đáo cho vùng đất An Giang. Trong đó, An Giang ưu tiên bảo vệ các loại hình di sản có nguy cơ mai một; đẩy mạnh số hóa dữ liệu văn hóa; hỗ trợ nghệ nhân và những người trực tiếp tham gia gìn giữ di sản; đồng thời phát triển du lịch văn hóa cộng đồng gắn với bản sắc riêng của từng dân tộc.
Bảo tồn văn hóa không chỉ là lưu giữ những giá trị của quá khứ, mà còn là tạo điều kiện để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay. Với đồng bào Chăm ở An Giang, mỗi buổi học tiếng mẹ đẻ, mỗi dòng chữ được viết đúng, mỗi câu kinh được đọc chuẩn đều là cách gìn giữ “hồn cốt” dân tộc. Đó cũng là minh chứng sinh động cho nỗ lực của địa phương trong việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa Chăm - một phần không thể thiếu trong bức tranh đa dạng của văn hóa Việt Nam./.
Tên gọi khác: Chàm, Chiêm, Chiêm Thành, Chăm Pa, Hời...
Nhóm địa phương: Chăm Hroi, Chăm Poổng, Chà Và Ku, Chăm Châu Ðốc.
Dân số: 161.729 người (Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009).
Ngôn ngữ: Tiếng nói thuộc nhóm ngôn ngữ Malayô - Polynéxia (ngữ hệ Nam Ðảo).
Lịch sử: Dân tộc Chăm vốn sinh tụ ở duyên hải miền Trung Việt Nam từ rất lâu đời, đã từng kiến tạo nên một nền văn hoá rực rỡ với ảnh hưởng sâu sắc của văn hoá Ấn Ðộ. Ngay từ những thế kỉ thứ XVII, người Chăm đã từng xây dựng nên vương quốc Chăm pa. Hiện tại cư dân gồm có hai bộ phận chính: Bộ phận cư trú ở Ninh Thuận và Bình Thuận chủ yếu theo đạo Bà la môn (một bộ phận nhỏ người Chăm ở đây theo đạo Islam truyền thống gọi là người Chăm Bà ni). Bộ phận cư trú ở một số địa phương thuộc các tỉnh Châu Ðốc, Tây Ninh, An Giang, Ðồng Nai và thành phố Hồ Chí Minh theo đạo Islam (Hồi giáo) mới.
Hoạt động sản xuất: Người Chăm có truyền thống nông nghiệp ruộng nước, giỏi làm thuỷ lợi và làm vườn trồng cây ăn trái. Bên cạnh việc làm ruộng nước vẫn tồn tại loại hình ruộng khô một vụ trên sườn núi. Bộ phận người Chăm ở Nam Bộ lại sinh sống chủ yếu bằng nghề chài lưới, dệt thủ công và buôn bán nhỏ, nghề nông chỉ là thứ yếu.
Nghề thủ công phát triển ở vùng Chăm nổi tiếng là dệt lụa tơ tằm và nghề gốm nặn tay, nung trên các lò lộ thiên. Việc buôn bán với các dân tộc láng giềng đã xuất hiện từ xưa. Vùng duyên hải miền Trung đã từng là nơi hoạt động của những đội hải thuyền nổi tiếng trong lịch sử.
Ăn: Người Chăm ăn cơm, gạo được nấu trong những nồi đất nung lớn, nhỏ. Thức ăn gồm cá, thịt, rau củ, do săn bắt, hái lượm và chăn nuôi, trồng trọt đem lại. Thức uống có rượu cần và rượu gạo. Tục ăn trầu cau rất phổ biến trong sinh hoạt và trong các lễ nghi phong tục cổ truyền.
Mặc: Nam nữ đều quấn váy tấm. Ðàn ông mặc áo cánh ngắn xẻ ngực cài khuy. Ðàn bà mặc áo dài chui đầu. Màu chủ đạo trên y phục là màu trắng của vải sợi bông. Ngày nay, trong sinh hoạt hằng ngày, người Chăm ăn mặc như người Việt ở miền Trung, chỉ có chiếc áo dài chui đầu là còn thấy xuất hiện trong giới nữ cao niên.
Ở: Người Chăm cư trú tại Ninh Thuận, Bình Thuận, ở nhà đất (nhà trệt). Mỗi gia đình có những ngôi nhà được xây cất gần nhau theo một trật tự gồm: nhà khách, nhà của cha mẹ và các con nhỏ tuổi, nhà của các cô gái đã lập gia đình, nhà bếp và nhà tục trong đó có kho thóc, buồng tân hôn và là chỗ ở của vợ chồng cô gái út.
Phương tiện vận chuyển: Chủ yếu và thường xuyên vẫn là cái gùi cõng trên lưng. Cư dân Chăm cũng là những người thợ đóng thuyền có kỹ thuật cao để hoạt động trên sông và biển. Họ làm ra những chiếc xe bò kéo, trâu kéo có trọng tải khá lớn để vận chuyển trên bộ.
Quan hệ xã hội: Gia đình người Chăm mang truyền thống mẫu hệ, mặc dù xã hội Chăm trước đây là xã hội đẳng cấp, phong kiến. Ở những vùng theo Hồi giáo Islam, tuy gia đình đã chuyển sang phụ hệ, vai trò nam giới được đề cao, nhưng những tập quán mẫu hệ vẫn tồn tại khá đậm nét trong quan hệ gia đình, dòng họ với việc thờ cúng tổ tiên. Cư dân Chăm vốn được phân thành hai thị tộc: Cau và Dừa như hai hệ dòng Niê và Mlô ở dân tộc Ê đê. Về sau thị tộc Cau biến thành tầng lớp của những người bình dân, trong khi thị tộc Dừa trở thành tầng lớp của quý tộc và tăng lữ. Dưới thị tộc là các dòng họ theo huyết hệ mẹ, đứng đầu là một người đàn bà thuộc dòng con út. Mỗi dòng họ lại có nhiều chi họ. Xã hội cổ truyền Chăm được phân thành các đẳng cấp như xã hội Ấn Ðộ cổ đại. Họ có những vùng cư trú riêng và có những ngăn cách rõ rệt: không được thiết lập quan hệ hôn nhân, không sống cùng một xóm, không ăn cùng một mâm...
Cưới xin: Phụ nữ chủ động trong quan hệ luyến ái. Hôn nhân cư trú phía nhà vợ, con sinh ra đều theo họ mẹ. Sính lễ do nhà gái lo liệu. Gia đình một vợ một chồng là nguyên tắc trong hôn nhân.
Ma chay: Người Chăm có hai hình thức đưa người chết về thế giới bên kia là thổ táng và hoả táng. Nhóm cư dân theo đạo Bà la môn thường hoả táng theo giáo luật, còn các nhóm cư dân khác thì thổ táng. Những người trong cùng một dòng họ thì được chôn cất cùng một nơi theo huyết hệ mẹ.
Nhà mới: Người Chăm ở Ninh Thuận, Bình Thuận khi dựng nhà mới phải thực hiện một số nghi lễ cúng thần như: cúng Thổ thần để đốn gỗ tại rừng. Khi gỗ vận chuyển về làng phải làm lễ đón cây. Lễ phạt mộc được tổ chức để khởi công cho việc xây cất ngôi nhà.
Lễ tết: Người ta thực hiện nhiều nghi lễ nông nghiệp trong một chu kỳ năm như: lễ khai mương đắp đập, lễ hạ điền, lễ mừng lúa con, lễ mừng lúa ra đòng. Nhưng lễ lớn nhất vẫn là lễ Bon katê được tổ chức linh đình tại các đền tháp vào giữa tháng mười âm lịch.
Lịch: Người Chăm có nông lịch cổ truyền tính theo lịch âm.
Học: Dân tộc Chăm có chữ từ rất sớm. Hiện tồn tại nhiều bia kí, kinh bằng chữ Chăm. Chữ Chăm được sáng tạo dựa vào hệ thống văn tự Sascrit, nhưng việc sử dụng chữ này còn rất hạn hẹp trong tầng lớp tăng lữ và quý tộc xưa. Việc học hành, truyền nghề, vẫn chủ yếu là truyền khẩu và bắt chước, làm theo.
Văn nghệ: Nhạc cụ Chăm nổi bật có trống mặt da Paranưng, trống vỗ, kèn xaranai. Nền dân ca - nhạc cổ Chăm đã để lại nhiều ảnh hưởng đến dân ca - nhạc cổ của người Việt ở miền Trung như trống cơm, nhạc nam ai, ca hò Huế... Dân vũ Chăm được thấy trong các ngày hội Bon katê diễn ra tại các đền tháp.
Chơi: Trẻ em thích đánh cù và thả diều, đánh trận giả, thi cướp cờ, chơi trò bịt mắt bắt dê.
Theo cema.gov.vn