Thu hẹp khoảng cách tiếp cận pháp luật bằng công nghệ số
Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị ngày 22/12/2024 xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là động lực quan trọng để thúc đẩy phát triển đất nước. Tinh thần này đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức hoạt động của các cơ quan nhà nước, trong đó có công tác phổ biến, giáo dục pháp luật (PBGDPL), nhằm nâng cao chất lượng phục vụ người dân, nhất là tại những địa bàn còn nhiều khó khăn.
Đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, việc đưa pháp luật đến với người dân có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Hiểu biết pháp luật không chỉ giúp người dân nâng cao ý thức chấp hành các quy định mà còn tạo điều kiện để chủ động thực hiện quyền công dân, bảo vệ tài sản, đất đai, quyền lợi trong hôn nhân và gia đình, đồng thời phòng tránh những hành vi vi phạm pháp luật.
Tuy nhiên, thực tế triển khai công tác PBGDPL tại các địa bàn này vẫn gặp không ít trở ngại. Theo ông Phan Hồng Nguyên, Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý (Bộ Tư pháp), rào cản ngôn ngữ, khả năng tiếp nhận thông tin, địa bàn cư trú rộng, dân cư phân tán và giao thông khó khăn là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả tuyên truyền. Ở một số nơi, hạ tầng công nghệ thông tin, kết nối Internet và chất lượng viễn thông còn hạn chế.
Bên cạnh đó, nội dung pháp luật thường có tính chuyên môn, trong khi trình độ học vấn, điều kiện kinh tế, phong tục, tập quán và nhu cầu tiếp nhận thông tin giữa các cộng đồng không giống nhau. Nếu chỉ sử dụng tài liệu văn bản dài, ngôn ngữ khó hiểu hoặc tổ chức tuyên truyền theo một phương thức chung, việc tiếp nhận và vận dụng kiến thức pháp luật vào đời sống sẽ khó đạt hiệu quả như mong muốn.
Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số tạo cơ hội đổi mới cả cách thức cung cấp thông tin lẫn phương pháp tương tác với người dân. Thay vì chỉ chờ các buổi tuyên truyền tập trung hoặc cán bộ đến từng thôn, bản, người dân có thể tìm hiểu quy định pháp luật thông qua cổng thông tin điện tử, nền tảng số, mạng xã hội và các sản phẩm truyền thông đa phương tiện phù hợp với điều kiện thực tế.
Các nội dung pháp luật có thể được chuyển tải thành video ngắn, bản tin phát thanh, hình ảnh trực quan, câu hỏi tình huống hoặc tài liệu song ngữ. Cách làm này giúp những quy định vốn khô khan trở nên gần gũi, dễ hiểu, dễ nhớ và thuận tiện hơn khi áp dụng vào cuộc sống.
Thực tế cho thấy, các hình thức tương tác trực tuyến có thể tạo thêm động lực để người dân chủ động tìm hiểu pháp luật. Cuộc thi trực tuyến "Tìm hiểu Hiến pháp và pháp luật" trên Cổng Pháp luật quốc gia do Bộ Tư pháp tổ chức vừa qua đã ghi nhận gần 2,6 triệu lượt người tham gia, trong đó có đại diện cả 54 dân tộc. Kết quả này cho thấy tiềm năng của nền tảng trực tuyến trong việc mở rộng phạm vi tiếp cận và khuyến khích người dân tìm hiểu kiến thức pháp luật.
Kết hợp công nghệ với phương thức tuyên truyền tại cơ sở
Dù mở ra nhiều cơ hội, chuyển đổi số trong PBGDPL tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi không thể chỉ dừng ở việc đưa tài liệu lên Internet. Khoảng cách về hạ tầng, thiết bị, kỹ năng số và ngôn ngữ vẫn là những yếu tố cần được tính đến để bảo đảm công nghệ thực sự phục vụ người dân.
Tại những địa bàn Internet chưa ổn định hoặc người dân chưa quen sử dụng thiết bị thông minh, các hình thức tuyên truyền truyền thống vẫn giữ vai trò quan trọng. Hoạt động phổ biến trực tiếp tại thôn, bản, nhà văn hóa cộng đồng; hệ thống phát thanh cơ sở; sinh hoạt cộng đồng và các hoạt động văn hóa truyền thống tiếp tục là kênh truyền tải thông tin thiết thực.
Đáng chú ý, già làng, trưởng bản, người có uy tín trong cộng đồng, cán bộ tư pháp cơ sở, báo cáo viên và tuyên truyền viên pháp luật có lợi thế về sự am hiểu phong tục, tập quán và ngôn ngữ địa phương. Khi được trang bị tài liệu số, kỹ năng sử dụng công nghệ và nguồn thông tin pháp luật đáng tin cậy, lực lượng này có thể trở thành cầu nối đưa kiến thức pháp luật đến gần hơn với từng hộ gia đình.
Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý, ông Phan Hồng Nguyên cho biết, Bộ Tư pháp đang xây dựng Nghị định quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật năm 2026, trong đó đặc biệt chú trọng đến các đối tượng đặc thù là người dân tộc thiểu số; người dân cư trú ở vùng sâu, vùng xa, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn; người thuộc hộ nghèo, người thuộc hộ cận nghèo...
Các giải pháp thời gian tới bao gồm tăng cường phối hợp giữa cán bộ cơ sở và người có uy tín; bồi dưỡng kiến thức pháp luật, kỹ năng PBGDPL, hòa giải ở cơ sở; hỗ trợ kỹ năng sử dụng tiếng dân tộc phù hợp; biên soạn tài liệu bằng tiếng phổ thông hoặc song ngữ, đồng thời đẩy mạnh ứng dụng nền tảng số, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo.
Từ định hướng này, có thể phát triển mô hình tuyên truyền kết hợp trực tiếp và trực tuyến. Chẳng hạn, sau một buổi phổ biến pháp luật tại nhà văn hóa bản, người dân có thể được hướng dẫn truy cập tài liệu liên quan qua mã QR, nhóm thông tin cộng đồng hoặc các kênh truyền thông của địa phương. Những nội dung cần thiết cũng có thể được lưu trữ trên thiết bị để sử dụng khi không có kết nối Internet.
Đối với người cao tuổi, người ít sử dụng điện thoại thông minh hoặc chưa thành thạo tiếng Việt, tài liệu âm thanh, video có phụ đề, nội dung được dịch sang tiếng dân tộc phù hợp và hình thức hướng dẫn trực tiếp sẽ giúp giảm rào cản tiếp nhận. Việc lựa chọn phương thức cần dựa trên điều kiện thực tế của từng địa bàn, thay vì áp dụng đồng loạt một mô hình.
Song song với đó, cần chú trọng bồi dưỡng kỹ năng số cho đội ngũ thực hiện PBGDPL. Ngoài kiến thức chuyên môn, lực lượng này cần biết cách tìm kiếm văn bản chính thống, khai thác dữ liệu pháp luật, sử dụng công cụ truyền thông số và hướng dẫn người dân nhận diện thông tin sai lệch. Đây là điều kiện quan trọng để chuyển đổi số không chỉ dừng ở việc thay đổi phương tiện truyền tải mà thực sự nâng cao chất lượng và hiệu quả tuyên truyền.
