Cuối tháng 3, nắng và gió bước vào cao điểm. Trên các đồng lúa, đất bắt đầu nứt ra, các dòng sông, nước ngày càng cạn. Mùa khô hằng năm, câu chuyện hài hòa sản xuất, dân sinh giữa 2 vùng mặn ngọt tại Cà Mau luôn là nỗi băn khoăn, trăn trở của cả người dân và các cấp chính quyền.
Trăn trở bài toán nước ngọt mùa khô
Hiện nay, hệ thống cấp nước tập trung tại khu vực nông thôn trên địa bàn tỉnh Cà Mau còn nhiều hạn chế. Toàn tỉnh có 364 công trình cấp nước tập trung nhưng chỉ khoảng 42,86% hoạt động bền vững, gần 25% công trình không còn hoạt động. Nhiều công trình được xây dựng từ giai đoạn 1998 - 2013, đến nay đã xuống cấp, không còn đảm bảo cung cấp nước ổn định cho người dân.
Nguồn nước dưới đất vẫn là nguồn cung chủ yếu cho sinh hoạt của người dân. Toàn tỉnh hiện có hơn 285.000 giếng khoan đang khai thác với tổng lưu lượng khoảng 590.506 m³ mỗi ngày. Trong đó, phần lớn là các giếng khoan quy mô hộ gia đình. Đến nay, vùng nông thôn chỉ đạt 50% dân số sử dụng nước từ hệ thống cấp nước tập trung, 48% dân số sử dụng nước từ các giếng khoan gia đình hiện có, 2% dân số sống trong khu vực không có nước nguồn để khai thác, sử dụng, phải sử dụng nước mưa.
Không những thế, hiện, trên địa bàn tỉnh Cà Mau có rất nhiều công trình cấp nước tập trung qua nhiều năm sử dụng đã hư hỏng, xuống cấp đáng báo động, không còn an toàn và không đủ nước sinh hoạt cho người dân. Vấn đề thiếu nước sinh hoạt diễn ra rất thường xuyên ở khu vực nông thôn, nhất là vào mùa khô…
Đặc biệt, một số khu vực do điều kiện địa chất, không khoan khai thác được nước dưới đất nên từ nhiều năm nay rất nhiều khu vực nông thôn, cuộc sống người dân gặp rất nhiều khó khăn, vất vả.
Về xã Khánh Bình (tỉnh Cà Mau) những ngày nay, dễ dàng nhận thấy trên các tuyến kênh trên địa bàn xã đã kiệt nước. Mực nước xuống thấp do các cống đã được đóng lại để hạn chế nước mặn nhập vào tuyến kênh nội đồng, gây mặn, ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất của người dân trên địa bàn.
Là người dân sống tại địa phương, bà Nguyễn Thị Phụng, ấp Ông Bích cho biết, mùa mưa, người dân thường tranh thủ trữ nước mưa trong các lu, bể nước để dùng trong mấy tháng mùa khô. Dù trên địa bàn xã, hệ thống nước sạch nông thôn đã được kéo tận đến các hộ dân nhưng đề phòng hạn mặn kéo dài, nhà nào cũng trữ nước ngọt để sử dụng trong mùa khô.
Nước kiệt, trên các tuyến kênh, chỉ còn lục bình mọc lấp đầy. Những người dân quen đi theo đò, ghe đã phải chuyển sang xe máy và xe tải để chuyên chở nông sản và đi lại.
Ông Tô Văn Hái, cùng ấp Ông Bích (xã Khánh Bình, tỉnh Cà Mau) cho biết, nước trong kênh rạch mà cạn là thương lái không cho ghe vào được nên giá thu mua các mặt hàng nông sản thường sẽ giảm. Người dân buộc phải thuê xe cơ giới để chuyên chở, vừa tốn thêm chi phí mà lại mất thêm lợi nhuận. Về lâu dài, các cấp chính quyền cần có biện pháp để hỗ trợ người dân trong khâu vận chuyển nông sản khi nước cạn vào mùa khô.
Dù chỉ mới đầu mùa khô, nhưng người dân sống ven các tuyến kênh đều kèm nỗi khi lo sợ các tuyến đường giao thông nông thôn sẽ sụt lún. Một hình ảnh đã diễn ra thường niên tại Cà Mau trong những năm gần đây, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến tài sản, đời sống và sinh hoạt của người dân trên địa bàn tỉnh. Chưa kể, việc sửa chữa các tuyến đường bị hư hỏng cũng chiếm kinh phí rất lớn với tỉnh Cà Mau - địa phương có hệ thống sông ngòi chằng chịt và hầu hết các tuyến đường giao thông nông thôn đều giáp với kênh, rạch.
Ông Trịnh Thanh Hiền, Phó Chủ tịch UBND xã Khánh Bình cho biết, nước ngọt luôn là vấn đề trăn trở tại địa phương vào mùa khô hằng năm. Về lâu dài, địa phương cũng kiến nghị đến cấp trên đầu tư hệ thống nước ngọt để phục vụ đời sống sinh hoạt và sản xuất của người dân tại các vùng còn bị nhiễm mặn trong mùa khô.
Phó Chủ tịch UBND xã Khánh Bình cho biết cũng thông tin thêm, mới đầu mùa khô, tình trạng sụp lún tuy chưa gây chia cắt giao thông nhưng đã làm giảm khả năng khai thác của công trình, ảnh hưởng đến việc vận chuyển hàng hóa, đi lại của nhân dân. Một số điểm có nguy cơ tiếp tục sạt lở do sát mé kênh, rạch và nền đất yếu. Ngoài ra, nếu xảy ra sạt lở lớn có thể làm hư hỏng hoàn toàn mặt đường bê tông, gây phát sinh kinh phí sửa chữa lớn hơn nhiều so với việc gia cố, khắc phục sớm.
Cũng theo ông Hiền, do ảnh hưởng của thời tiết diễn biến phức tạp, nắng hạn kéo dài diễn ra nhanh, cộng với việc bơm tát nước phục vụ sản xuất nông nghiệp đã làm cho hầu hết các tuyến kênh, rạch vùng ngọt xã Khánh Bình đều khô cạn, mất áp lực nước, trong khi đó cao độ đáy kênh sâu, độ chênh lệch độ cao giữa mặt đường và mực nước hiện tại rất lớn; đồng thời, khoảng lưu không (chiều rộng bờ sông, kênh, rạch) từ mép mặt đường đến mép kênh hẹp, đây là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng sụp lún, sạt lở đất, làm hư hỏng nhiều tuyến đường giao thông nông thôn trên địa bàn các ấp vùng ngọt, ảnh hưởng lớn đến đời sống, kinh tế của nhân dân.
Để chủ động ứng phó với hạn mặn mùa khô, địa phương đã đẩy mạnh công tác thông tin tuyên truyền đến người dân trên địa bàn xã để tích trữ nước ngọt, sản xuất theo mô hình tưới tiết kiệm nước… Cùng đó là tiến hành cắm biển cảnh báo nguy hiểm, giăng dây phản quang tại các vị trí sạt lở; tổ chức đắp bù đất, gia cố tạm bằng cừ tràm, bao tải đất hoặc đá cấp phối tại các điểm xung yếu nhằm hạn chế mở rộng phạm vi sụp lún. Nhất là tăng cường kiểm tra, theo dõi diễn biến các điểm sạt lở mới và các ấp tuyên truyền người dân hạn chế phương tiện quá tải lưu thông qua khu vực nguy hiểm.
Chủ động ứng phó với hạn mặn mùa khô
Đúc rút kinh nghiệm từ các đợt hạn hán và xâm nhập mặn từ những năm trước, người dân tại các vùng nông thôn của Cà Mau đã chủ động từ sớm, từ xa, hiệp đồng, cùng nhau ứng phó với hạn hán và xâm nhập mặn
Bên cạnh sự chủ động tích cực của người dân, sự quyết liệt và lên kế hoạch các phương án ứng phó với mùa khô năm 2026 của ngành chức năng tỉnh Cà Mau góp phần rất lớn trong công tác hạn chế tác động của diễn biến thời tiết cực đoan trong mùa khô 2026.
Ghi nhận tại ấp Long Hải (xã Phước Long), dọc theo các tuyến kênh, người dân đã dung cừ tram gia cố lại các khu vực xung yếu, có nguy cơ sạt lở và sụt lún trong thời gian tới.
Thậm chí, nhiều khu vực, bên cạnh cừ tram, người dân còn sử dụng cả cột bê tông để gia cố. Các điểm gia cố được bồi đắp thêm đất để cho chắc chắn và được chằng chéo lại kiên cố. Việc chủ động gia cố trên được người dân tự vận động nhau thực hiện, chung tay cùng các cấp chính quyền bảo vệ các công trình giao thông nông thôn, bảo vệ đời sống và sinh hoạt của mình.
Anh Trần Văn Lũy cho biết, năm nào cũng vậy, cứ đến mùa khô là người dân trong ấp đều kiểm tra các khu vực và địa điểm nào bị yếu, có khả năng sụt lún là gia cố từ sớm, vừa bước vào mùa khô là cùng nhau làm liền. Nhà nào có điều kiện gia cố bằng bê tông. Ai có gì làm đó để bảo vệ bờ ruộng, đường sá và tài sản của gia đình.
Trong mùa khô, vấn đề nước sạch để phục vụ cho sản xuất và sinh hoạt luôn là nỗi trăn trở với các cấp chính quyền và người dân. Từ thực tiễn, người dân Cà Mau cũng đã có những giải pháp tốt, phù hợp theo sự thay đổi của thời tiết.
Theo anh Duy Ngọc Nguyễn, ấp Bình Minh 2, xã Trần Văn Thời, rút kinh nghiệm từ các mùa hạn mặn trước đây, để chủ động trong sản xuất, đảm bảo được nguồn nước ngọt phục vụ cho sản xuất mùa khô, bản thân đã đào các bờ ao để vừa phục vụ sản xuất, vừa trữ nước ngọt phục vụ cho sản xuất mùa khô.
Qua nhiều năm kinh nghiệm, hạn hán và xâm nhập mặn năm nay, gia đình vẫn đảm bảo sản xuất hiệu quả. Giữa cao điểm mùa khô, các mô hình sản xuất của gia đình vẫn phát triển tốt, nước ngọt được đảm bảo.
Theo ông Lê Văn Sử, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau, để chủ động ứng phó với trạng thái thiếu hụt của nguồn nước trong mùa khô, tỉnh Cà Mau theo dõi và bám sát lịch cấp nước phục vụ tưới tiêu; thực hiện công tác điều tiết, nạo vét kênh mương để khơi thông dòng chảy; nhất là thường xuyên kiểm tra, duy tu, sửa chữa, vận hành, khai thác tốt các cống đầu mối, trạm bơm nội đồng nhằm hạn chế nước mặn xâm nhập vào các hệ thống kênh, mương thủy lợi, bảo đảm cung cấp nước kịp thời, hiệu quả, bảo đảm nguồn nước tưới tiêu phục vụ sản xuất, nhất là giai đoạn cao điểm mùa khô.
Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau Lê Văn Sử cũng cho biết, trong điều kiện hạn hán, thiếu hụt nghiêm trọng nguồn nước phục vụ sản xuất nông nghiệp, trên cơ sở đặc thù tỉnh Cà Mau, việc điều tiết, phân bổ nguồn nước được thực hiện theo hướng ưu tiên tối đa cho sản xuất nông nghiệp. Đối với diện tích nuôi trồng thủy sản có khả năng thiếu nước cần giảm quy mô hoặc chuyển đổi, sử dụng các giống nuôi thích ứng với điều kiện hạn hán, thiếu nước để tránh gây thiệt hại cho nhân dân.
Đối với các địa phương trên địa bàn tỉnh, UBND tỉnh Cà Mau cũng đề nghị các xã, phường, trong trường hợp xảy ra hạn hán, thiếu nước, thực hiện điều tiết, điều phối các hoạt động khai thác, sử dụng nước theo nguyên tắc ưu tiên cấp nước cho nhu cầu sinh hoạt, an sinh xã hội; hạn chế phân phối nguồn nước cho các hoạt động sử dụng nhiều nước không hiệu quả hoặc chưa cấp thiết; khai thác luân phiên giữa các nguồn nước mặt, nguồn nước dưới đất./.
