Việt Nam là một trong những quốc gia chịu tác động mạnh nhất của biến đổi khí hậu, trong đó xâm nhập mặn là một trong rất nhiều hậu quả do biến đổi khí hậu gây nên. Tại nhiều tỉnh, thành phố thuộc khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, tình hình xâm nhập mặn đã và đang diễn biến khó lường, đòi hỏi cần phải tiếp tục có những giải pháp ứng phó hiệu quả nhằm giảm thiểu thiệt hại cho người dân tại các địa phương khu vực nêu trên.
Xâm nhập mặn phức tạp
Cà Mau là tỉnh ven biển duy nhất ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long không được bổ sung nguồn nước ngọt từ các sông lớn đầu nguồn, đời sống, sản xuất của người dân phụ thuộc hoàn toàn vào nước ngầm và nước mưa nên chịu ảnh hưởng vô cùng nghiêm trọng khi hạn hán. Xâm nhập mặn đã và đang xảy ra ở Cà Mau dẫn đến khó khăn về nước sinh hoạt, đặc biệt là ở các khu vực vùng ngọt thuộc các huyện U Minh, Trần Văn Thời, Thới Bình và thành phố Cà Mau, các khu vực ven biển, đảo và hải đảo, vùng nông thôn.
Mùa khô năm nay, dự báo tình hình xâm nhập mặn ở Cà Mau sẽ diễn biến càng gay gắt hơn, nghiêm trọng hơn dưới sự tác động tiêu cực của biến đối khí hậu so những mùa khô năm trước. Mùa khô gần nhất (năm 2023 - 2024), xâm nhập mặn đã gây ra sụt lún và sạt lở 730 vị trí với tổng chiều dài gần 20 km; trong đó, lộ bê tông gần 15 km và hơn 4 km lộ đất. Bên cạnh đó, tỉnh có khoảng 2.620 hộ gia đình bị thiếu và không chủ động được nguồn nước sinh hoạt do hạn hán; diện tích cua nuôi quảng canh kết hợp bị bệnh gần 8.000 ha; diện tích nuôi tôm quản canh cải tiến bị bệnh, thiệt hại từ 35-75% là gần 20.000 ha; xảy ra 2 vụ cháy rừng làm thiệt hại 1,54 ha rừng...
Tại tỉnh Kiên Giang, các địa phương thuộc vùng U Minh Thượng bao gồm các huyện An Minh, An Biên, U Minh Thượng là khu vực thường chịu ảnh hưởng, thiệt hại do xâm nhập mặn trong thời gian qua.
Là một trong những hộ gắn bó lâu năm với nghề trồng chuối ở xã Minh Thuận, huyện U Minh Thượng, ông Nguyễn Văn Thắng cho biết: Gia đình sản xuất trên diện tích 2ha. Từ cuối tháng 11 âm lịch, gia đình đã bơm nước dưới kênh lên đầy các ao trong vườn trữ lại để đủ nước tưới cho vườn cây trong mùa khô năm nay. Theo ông Thắng, nhiều năm nay các tuyến kênh, sông ở địa phương thường bị rút nước, cạn dần từ tháng 1 đến tháng 3 và đến tháng 4 cạn khô.
“Đến thời điểm hiện tại, nước dưới kênh ấp Minh Kiên rút hơn 60%, mực nước chỉ còn ở đáy kênh nên nông dân rất khó bơm nước vào vườn. Tuy nhiên, đa số người dân đã chủ động bơm trữ nước nên đến nay vẫn đảm bảo cho việc tưới nước cho rau màu, vườn cây cũng như việc sinh hoạt gia đình. Riêng các ao trong vườn chuối nhà tôi mực nước còn sâu hơn 2 mét đủ nước tưới đến cuối tháng 4/2025 này”, ông Thắng nói.
Theo bà Nguyễn Thị Mười (70 tuổi), ấp Bảy Biển, xã Nam Thái A, huyện An Biên, gia đình bà được tặng 2 bồn chứa nước để dự trữ nước mưa sử dụng trong mùa khô hàng năm. Cùng với đó, gia đình mua thêm 2 bồn nữa với tổng lượng nước dự trữ hơn 4.000 lít. Gia đình bà Mười dùng các bồn nước mưa này để uống và nấu ăn, còn các sinh hoạt khác như tắm, giặt bà Mười sử dụng nước từ giếng khoan. Tuy nhiên, theo bà Mười, nguồn nước từ giếng khoan hôi sình, có vị mặn và nhiễm phèn cũng khá bất tiện.
Đối với tỉnh Bến Tre, theo các ngành chức năng tỉnh, hiện nay, độ mặn 4‰ xâm nhập cách các cửa sông chính khoảng 42,5-58,4 km; độ mặn 1‰ xâm nhập cách các cửa sông chính khoảng 52,9-70,5 km.
Giám đốc Đài Khí tượng thủy văn tỉnh Bến Tre Đặng Hoàng Lam cho biết, xâm nhập mặn vào các huyện Châu Thành, Mỏ Cày Bắc, Bình Đại trên nhánh sông Hàm Luông. Xâm nhập mặn bắt đầu sớm, biên mặn xâm nhập đến ấp Thanh Sơn 4, xã Thanh Tân, huyện Mỏ Cày Bắc, cách cửa sông 51,2 km. Trên sông Cổ Chiên, mặn xâm nhập đến ấp Cầu Cống, xã Nhuận Phú Tân, huyện Mỏ Cày Bắc, cách cửa sông 51 km.
Nhận định về xu thế xâm nhập mặn ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long trong những ngày tới (11-20/4/2025), Trưởng phòng Dự báo thủy văn, Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia Phùng Tiến Dũng cho biết, xu thế xâm nhập mặn ởkhu vực trên có xu thế giảm dần. Độ mặn cao nhất tại các trạm ở mức xấp xỉ và thấp hơn độ mặn cao nhất tháng 4/2024, riêng một số trạm ở Trà Vinh, Bến Tre có độ mặn cao hơn.
Chiều sâu ranh mặn 4‰ thời kỳ này trên các sông Vàm Cỏ Đông, Vàm Cỏ Tây từ 45 - 60 km; sông Cửa Tiểu, Cửa Đại là 37 - 43 km; sông Hàm Luông là 50 - 55km; sông Cổ Chiên là 40 - 45 km; sông Hậu là 35 - 40 km; sông Cái Lớn là 30 - 35 km.
Xâm nhập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long mùa khô năm 2024 - 2025 ở mức cao hơn trung bình nhiều năm, nhưng không gay gắt như mùa khô năm 2015 - 2016 và năm 2019 - 2020. Xâm nhập mặn ở các cửa sông Cửu Long có xu thế giảm dần; các sông Vàm Cỏ, Cái Lớn còn tăng cao từ ngày 27/4 - 1/5, từ giữa tháng 5 xâm nhập mặn giảm dần.
Tình hình xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long phụ thuộc vào nguồn nước từ thượng nguồn sông Mê Công, triều cường và còn biến động trong thời gian tới. Các địa phương ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long cần cập nhật kịp thời thông tin dự báo khí tượng thủy văn và có các biện pháp chủ động phòng, chống xâm nhập mặn. Cảnh báo độ rủi ro thiên tai do xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long cấp 2.
Theo dõi sát, ứng phó phù hợp
Trước tình hình trên, tỉnh Cà Mau chủ động xây dựng phương án ứng phó hạn hán, xâm nhập mặn vùng ngọt theo cấp độ rủi ro thiên tai trên địa bàn tỉnh năm 2025, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau Lê Văn Sử đề nghị các sở, ngành, địa phương tăng cường các giải pháp ứng phó với xâm nhập mặn trên địa bàn tỉnh. Đặc biệt là tiếp tục theo dõi chặt chẽ thông tin dự báo xâm nhập mặn, nguồn nước của các cơ quan chuyên ngành khí tượng, thủy văn, kịp thời thông tin đến chính quyền địa phương, người dân, tổ chức liên quan để chủ động thực hiện giải pháp ứng phó; đồng thời báo cáo tình hình ảnh hưởng của xâm nhập mặn và kiến nghị, đề xuất những vấn đề phát sinh về các bộ, ngành có liên quan.
Cà Mau triển khai ứng phó, phòng, chống thiên tai theo phương châm bốn tại chỗ. Tỉnh có trên 30.000 lực lượng tại chỗ, trong đó chủ yếu là các lực lượng công an, quân sự, bộ đội biên phòng, y tế, thanh niên tình nguyện, doanh nghiệp huy động, Hội chữ thập đỏ, lực lượng xung kích, dân quân tự vệ, các ban ngành, lực lượng phản ứng nhanh.... Lực lượng này được tập huấn thường xuyên, sẵn sàng huy động khi có hạn hán, xâm nhập mặn xảy ra trên địa bàn tỉnh.
Mục tiêu đề ra là có 100% các hộ dân bị thiếu nước sinh hoạt trong mùa khô chủ động mua sắm hoặc được hỗ trợ dụng cụ chứa nước và có kế hoạch trữ nước đảm bảo nhu cầu sinh hoạt tối thiểu trong mùa khô. 100% người dân được hướng dẫn phương pháp sử dụng tiết kiệm nước, bảo vệ sản xuất, chăm sóc sức khoẻ bản thân và không để xảy ra thiệt hại về sản xuất do người dân không tuân thủ hướng dẫn, khuyến cáo về lịch thời vụ, giống cây trồng, vật nuôi.
Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Kiên Giang Lê Hữu Toàn cho biết, tỉnh thực hiện phương án phòng, chống xâm nhập mặn như: Chi cục Thủy lợi Kiên Giang theo dõi thông tin dự báo xâm nhập mặn, nguồn nước của các cơ quan chuyên ngành khí tượng, thủy văn và Viện Khoa học thủy lợi Việt Nam cung cấp để làm cơ sở tổ chức các giải pháp ứng phó phù hợp; phối hợp với đơn vị chức năng có liên quan chủ động vận hành linh hoạt Cống - âu thuyền Vàm Bà Lịch (Châu Thành) để kiểm soát mặn, trữ ngọt, tránh mặn xâm nhập sâu vào nội đồng.
Cùng với đó, Chi cục Thủy lợi tỉnh chủ động vận hành có hiệu quả hệ thống cống trên địa bàn, phối hợp với Công ty TNHH MTV Khai thác Thủy lợi Miền Nam vận hành các cống Cái Lớn, Cái Bé và Xẻo Rô, đảm bảo an toàn cho sản xuất; thường xuyên kiểm tra hệ thống cống trên các vùng sản xuất, nhằm phát hiện sớm các sự cố rò rỉ xâm mặn, thất thoát nguồn nước ngọt để khắc phục kịp thời. Các huyện, thành phố theo dõi chặt chẽ diễn biến, thông tin dự báo nguy cơ hạn hán, xâm nhập mặn, chủ động rà soát, cập nhật, triển khai thực hiện phương án ứng phó xâm nhập mặn của địa phương phù hợp với tình hình thực tế...
“Tỉnh đẩy mạnh tuyên truyền nâng cao năng lực và nhận thức của cộng đồng về biến đổi khí hậu và nước biển dâng, yêu cầu kiểm soát mặn để phục vụ sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản và phục vụ nước sinh hoạt; hướng dẫn nông dân áp dụng các biện pháp tưới tiên tiến, tiết kiệm nước...”, ông Lê Hữu Toàn nhấn mạnh.
Theo Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bến Tre Nguyễn Minh Cảnh, các sở, ban, ngành và địa phương tuyên truyền, hướng dẫn người dân thường xuyên rà soát, đánh giá tình hình xâm nhập mặn trên địa bàn và nhu cầu sử dụng nước của người dân. Trong đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường chỉ đạo các đơn vị trực thuộc theo chức năng, nhiệm vụ được giao phối hợp với các địa phương triển khai thực hiện các giải pháp nhằm giảm thiểu ảnh hưởng do xâm nhập mặn gây ra; khuyến cáo, hướng dẫn người dân thực hiện các giải pháp canh tác, sản xuất nông nghiệp, chăn nuôi, nuôi trồng thuỷ sản... phù hợp với từng khu vực, đặc biệt là đối với các loại cây trồng có giá trị kinh tế cao, cây giống, hoa kiểng.
Mặt khác, Sở hướng dẫn, khuyến cáo, không để người dân sản xuất ở những vùng có nguy cơ thiếu nước, có khả năng bị ảnh hưởng xâm nhập mặn và ngoài vùng quy hoạch, chỉ đạo sản xuất theo đúng lịch thời vụ, áp dụng các giải pháp kỹ thuật trong sản xuất nông nghiệp đã được cơ quan chuyên môn hướng dẫn; theo dõi, kiểm tra công tác vận hành các công trình thủy lợi đảm bảo phù hợp với diễn biến mặn, vừa đảm bảo trữ nước ngọt, vừa thau chua, rửa mặn, hạn chế ô nhiễm môi trường.
Các đơn vị chức năng liên quan đẩy nhanh tiến độ thi công xây dựng đối với các dự án,công trình thủy lợi được giao làm chủ đầu tư theo đúng kế hoạch để sớm hoàn thành đưa vào sử dụng phục vụ ngăn mặn; có phương án ngăn mặn đối với các công trình đang thi công, đặc biệt là các công trình đầu mối phục vụ trữ nước…
Để chủ động ứng phó, hạn chế tác động tiêu cực của những đợt xâm nhập mặn cao điểm trong thời gian tới tại các địa phương vùng Đồng bằng sông Cửu Long và Thành phố Hồ Chí Minh, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã ký ban hành Công điện số 15/CĐ-TTg, ngày 17/2/2025; trong đó, yêu cầu Bộ trưởng các Bộ: Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường), Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường), Xây dựng, Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương khu vực Đồng bằng sông Cửu Long và Thành phố Hồ Chí Minh tiếp tục chỉ đạo triển khai thực hiện nghiêm túc, có hiệu quả Công điện số 128/CĐ-TTg ngày 8/12/2024 của Thủ tướng Chính phủ về việc chủ động phòng, chống hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn.
Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) tiếp tục chỉ đạo theo dõi sát diễn biến, cung cấp đầy đủ, kịp thời thông tin về tình hình, dự báo thủy văn, nguồn nước, nguy cơ hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long và Thành phố Hồ Chí Minh đến cơ quan truyền thông, cơ quan chức năng, chính quyền địa phương để thông tin chính xác, kịp thời chỉ đạo triển khai thực hiện các biện pháp ứng phó phù hợp, hiệu quả, không để bị động, bất ngờ.
Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phân công lãnh đạo bộ trực tiếp theo dõi, chỉ đạo, kiểm tra, đôn đốc các địa phương, nhất là khu vực ven biển Đồng bằng sông Cửu Long triển khai các biện pháp ứng phó xâm nhập mặn phù hợp với thực tế từng khu vực, hạn chế ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, nhất là khu vực ven biển Đồng bằng sông Cửu Long và Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức theo dõi chặt chẽ diễn biến và dự báo khí tượng thủy văn, nguồn nước, xâm nhập mặn để chủ động triển khai các biện pháp ứng phó cụ thể theo chỉ đạo của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) và phù hợp với tình hình thực tế tại địa phương, tập trung triển khai các phương án bảo đảm cấp nước sinh hoạt cho người dân và hoạt động sản xuất, kinh doanh, tuyệt đối không được để người dân thiếu nước sinh hoạt, cơ sở y tế, cơ sở giáo dục thiếu nước ngọt.
Thắng Trung
