Những ngày đầu đông, khi công việc đồng áng đã hoàn tất, dòng sông Gâm trở thành nơi hội tụ của người dân và du khách đến với lễ hội đua mảng truyền thống xã Bắc Mê. Trên mặt nước trong xanh, những chiếc mảng nối tiếp nhau tranh tài trong tiếng hò reo, cổ vũ, tạo nên bầu không khí sôi động giữa vùng núi phía Bắc.
Lễ hội đua mảng là hoạt động văn hóa, thể thao đặc trưng của đồng bào dân tộc Tày tại Bắc Mê, được hình thành từ năm 2005. Trải qua 21 năm, lễ hội không chỉ trở thành sân chơi thể thao quen thuộc mà còn là dịp để cộng đồng gặp gỡ, giao lưu, gìn giữ những phong tục gắn bó với đời sống sông nước qua nhiều thế hệ.
Năm 2026, địa phương tổ chức lễ hội đua mảng kết hợp Hội chợ tư vấn, giới thiệu việc làm và Hội thi ẩm thực, tạo thành chuỗi hoạt động văn hóa, xã hội phong phú, hướng tới chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11.
Ông Lý Hải Vĩnh, Chủ tịch UBND xã Bắc Mê cho biết, việc duy trì lễ hội thường niên nhằm bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của đồng bào các dân tộc, đồng thời tạo không khí vui tươi, phấn khởi, tăng cường tình đoàn kết trong cộng đồng.
Đua mảng là nét văn hóa đặc trưng của đồng bào dân tộc Tày, được người dân địa phương gìn giữ qua nhiều thế hệ. Từ khi hình thành năm 2005 đến nay, lễ hội đã trở thành hoạt động truyền thống, được địa phương quan tâm duy trì và phát triển.
"Thông qua lễ hội, chúng tôi mong muốn tiếp tục gìn giữ, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Tày, đồng thời giới thiệu những nét đẹp văn hóa của Bắc Mê đến đông đảo người dân và du khách", ông Lý Hải Vĩnh chia sẻ.
Điểm hấp dẫn của lễ hội là những cuộc tranh tài trên sông, nơi các vận động viên phải kết hợp sức mạnh, kỹ thuật và tinh thần đồng đội để đưa chiếc mảng vượt lên phía trước.
Là người gắn bó với giải đua từ những mùa đầu tiên, vận động viên Đà Văn Luân, thôn Bó Củng cho biết, đua mảng tưởng chừng đơn giản nhưng đòi hỏi sự phối hợp hết sức nhịp nhàng giữa các thành viên.
Theo anh Luân, mỗi đội có 5 vận động viên, trong đó người chèo chính ở cuối mảng giữ vai trò điều khiển hướng đi và đưa ra khẩu lệnh. Bốn thành viên còn lại phải chèo đều tay, phối hợp chính xác để chiếc mảng giữ được tốc độ và hướng di chuyển ổn định.
"Muốn mảng đi nhanh, cả đội phải đồng lòng, chèo đúng nhịp. Chỉ cần một người chèo lệch nhịp cũng có thể ảnh hưởng đến tốc độ của cả đội", anh Luân chia sẻ.
Từng tham gia 8 mùa giải, anh Luân tự hào khi đội đua thôn Bó Củng đã giành được nhiều thành tích. Điều anh mong muốn nhất là lễ hội tiếp tục được duy trì, mở rộng quy mô, thu hút các đội đua ngoài địa phương tham gia, qua đó quảng bá nét văn hóa truyền thống của quê hương.
Không chỉ hấp dẫn bởi những cuộc đua, chiếc mảng còn chứa đựng câu chuyện về đời sống lao động của người dân vùng sông nước.
Ông Ngô Văn Thủy, 56 tuổi, người dân xã Bắc Mê cho biết, từ khi còn nhỏ đã theo các bậc cao niên trong làng học cách làm mảng và sử dụng mảng để đi lại trên sông. Theo ông, nghề làm mảng đã tồn tại từ nhiều đời, gắn liền với sinh hoạt và lao động của cư dân ven sông Gâm.
Để làm được chiếc mảng chắc chắn, người thợ phải lựa chọn những thân cây to, dài, có độ cong phù hợp. Sau đó, các thân cây được ghép chặt với nhau, phần đầu tạo dáng hơi cong lên nhằm giảm sức cản của nước khi di chuyển.
"Chiếc mảng làm ra phải chắc chắn, cân đối, dễ điều khiển. Nếu chọn cây không đúng hoặc ghép không khéo thì mảng sẽ đi chậm, khó giữ hướng", ông Thủy cho hay.
Ông Đào Đức Hoàng, giáo viên Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Yên Phú cho rằng, lễ hội đua mảng còn mang ý nghĩa giáo dục đối với thế hệ trẻ. Những hoạt động văn hóa truyền thống là nguồn tư liệu trực quan, giúp học sinh hiểu hơn về phong tục, tập quán, đời sống của đồng bào các dân tộc. Việc duy trì các hoạt động văn hóa cộng đồng không chỉ góp phần bảo tồn di sản, mà còn khơi dậy niềm tự hào, ý thức gìn giữ bản sắc quê hương trong mỗi người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Từ phương tiện đi lại, lao động quen thuộc của cư dân ven sông, chiếc mảng ngày nay đã trở thành biểu tượng văn hóa đặc trưng của Bắc Mê. Những cuộc đua sôi động trên dòng sông Gâm thể hiện tinh thần đoàn kết, góp phần nối tiếp mạch nguồn văn hóa truyền thống giữa nhịp sống hiện đại.