Sầu riêng đang giúp nhiều hộ dân tại vùng miền núi Khánh Hòa nâng cao thu nhập, vươn lên làm giàu. Tuy nhiên, diện tích loại cây này tăng nhanh, trong khi liên kết tiêu thụ, kiểm soát vật tư nông nghiệp và truy xuất nguồn gốc còn những hạn chế, đặt ra yêu cầu chuyển từ mở rộng diện tích sang nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị sản phẩm.
Tại vườn sầu riêng của gia đình ở xã Đông Khánh Sơn, anh Trần Ngọc Lâm cho biết, sau 6 năm trồng, cây sầu riêng đã chứng minh khả năng thích nghi tốt với điều kiện tự nhiên địa phương. Đất đai, khí hậu của vùng Khánh Sơn khá phù hợp, giúp quả có vị thơm, ngọt và chất lượng đặc trưng.
Theo anh Lâm, năng suất sầu riêng của các nhà vườn trên địa bàn năm nay khá tốt, giá thu mua ổn định, người dân không bị ép giá như một số vụ trước. Tuy nhiên, hiệu quả lâu dài vẫn phụ thuộc vào chất lượng sản phẩm. “Muốn có đầu ra tốt thì trước hết trái sầu riêng phải bảo đảm chất lượng. Năm nay năng suất, giá cả tương đối ổn định nên bà con rất phấn khởi. Người trồng mong thị trường tiếp tục ổn định để yên tâm đầu tư chăm sóc vườn cây”.
Theo lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Khánh Hòa, ở các xã Khánh Sơn, Đông Khánh Sơn và Tây Khánh Sơn có điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng phù hợp để phát triển cây sầu riêng. Toàn vùng hiện có khoảng 2.914 ha sầu riêng, trong đó 1.864 ha đã bước vào thời kỳ thu hoạch. Các giống trồng chủ yếu gồm Monthong, Ri6, Musang King và Chín Hóa. Sầu riêng nơi đây có đặc trưng cơm vàng, hạt lép, vị ngọt, béo; thời gian thu hoạch lệch vụ so với nhiều vùng sản xuất lớn. Sản phẩm đã được đăng ký bảo hộ nhãn hiệu, được công nhận Thương hiệu Vàng nông nghiệp Việt Nam (sầu riêng Khánh Sơn).
Một số sản phẩm sầu riêng tươi, cấp đông và chế biến được chứng nhận OCOP, từng bước mở rộng thị trường. Cây trồng này đang mang lại nguồn thu nhập đáng kể cho nhiều hộ dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số Raglai. Gia đình anh Bo Bo Xuân Hiện ở xã Khánh Sơn có khoảng 2 ha sầu riêng, phần lớn cây đang ở năm thứ tám và bước vào thời kỳ cho năng suất ổn định. Vụ trước, vườn cây của gia đình thu được khoảng 21 tấn quả. Năm nay, năng suất và chất lượng dự kiến tiếp tục tăng. Để có kết quả này, ngoài kinh nghiệm chăm sóc, gia đình đã tham gia các lớp tập huấn, tiếp cận quy trình kỹ thuật và áp dụng vào từng giai đoạn sinh trưởng của cây.
Tuy nhiên, thời gian qua người trồng sầu riêng nơi đây vẫn còn đối mặt với nhiều khó khăn, nhất là giá phân bón, thuốc bảo vệ thực vật biến động, thị trường tiêu thụ và giá thu mua chưa thực sự ổn định. “Người dân mong các cơ quan chuyên môn tiếp tục hướng dẫn quy trình sản xuất, hỗ trợ kỹ thuật và kết nối với những doanh nghiệp, đại lý cung ứng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật có uy tín. Vật tư đầu vào phải bảo đảm chất lượng thì người dân mới chăm sóc tốt vườn cây, tạo ra sản phẩm an toàn và có giá trị cao”, anh Bo Bo Xuân Hiện chia sẻ.
Hiệu quả kinh tế của cây sầu riêng đang tạo động lực để người dân chuyển đổi cây trồng và mở rộng sản xuất. Tuy nhiên, đây cũng là vấn đề cần được kiểm soát. Tại một số nơi, người dân còn tâm lý thấy sầu riêng “được mùa, được giá” thì chạy đua trồng mới, chưa đánh giá đầy đủ điều kiện đất đai, nguồn nước, chất lượng cây giống, khả năng đầu tư kỹ thuật và đầu ra sản phẩm.
Theo bà Phạm Thị Thanh Hà, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông tỉnh Khánh Hòa, địa phương còn nhiều tiềm năng phát triển cây sầu riêng nhưng không nên chạy theo mục tiêu tăng diện tích đơn thuần. Trọng tâm trong giai đoạn tới phải là nâng cao năng suất, chất lượng, an toàn thực phẩm và hiệu quả trên từng đơn vị diện tích. Sầu riêng là cây trồng có vốn đầu tư ban đầu lớn, thời gian kiến thiết cơ bản dài, yêu cầu kỹ thuật chăm sóc cao và cần nguồn nước tưới ổn định. Trước khi trồng mới, người dân cần khảo sát điều kiện đất đai, nguồn nước; sử dụng cây giống rõ nguồn gốc và tính toán khả năng tiêu thụ.
Việc phát triển tự phát tại những khu vực không phù hợp có thể dẫn đến thiếu nước, phát sinh sâu bệnh, giảm năng suất và chất lượng quả. Yêu cầu này càng trở nên cấp thiết trước tác động của biến đổi khí hậu và nguy cơ El Nino gây nắng nóng kéo dài, thiếu nước tại khu vực Nam Trung Bộ. Sầu riêng là cây nhạy cảm với nhiệt độ, độ ẩm và sự thay đổi của thời tiết. Nếu không có hệ thống tưới, ao hồ dự trữ, giải pháp giữ ẩm và cải tạo đất phù hợp, cây dễ suy kiệt, rụng hoa, rụng quả non.
Trung tâm Khuyến nông tỉnh Khánh Hòa đề xuất tiếp tục xây dựng các mô hình tưới tiết kiệm, tưới tự động; tăng sử dụng phân hữu cơ, chế phẩm sinh học; quản lý sức khỏe đất và áp dụng quy trình canh tác thích ứng với biến đổi khí hậu. Đưa hoạt động khuyến nông đi sâu đến từng vùng sản xuất, giúp người dân ghi chép nhật ký, nhận diện sâu bệnh và sử dụng vật tư đúng quy định.
Trung tâm Khuyến nông tỉnh Khánh Hòa cũng khuyến cáo người trồng cần áp dụng biện pháp quản lý dịch hại tổng hợp, ưu tiên thuốc sinh học; chỉ sử dụng sản phẩm nằm trong danh mục cho phép, thực hiện nguyên tắc “4 đúng” và bảo đảm thời gian cách ly trước khi thu hoạch. Đơn vị sẽ tăng cường kiểm tra hoạt động kinh doanh phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và cây giống; xử lý nghiêm việc buôn bán thuốc ngoài danh mục, thuốc không rõ nguồn gốc hoặc hướng dẫn sử dụng không đúng quy định. Đồng thời lấy mẫu đất, nước và quả sầu riêng để phân tích dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng và các chỉ tiêu an toàn.
Ông Nguyễn Đức Thuận, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật thuộc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Khánh Hòa cho biết, mã số vùng trồng là cơ sở để truy xuất nguồn gốc, kiểm soát quy trình sản xuất và đưa sầu riêng vào các thị trường xuất khẩu chính ngạch. Mã số vùng trồng gắn trực tiếp với uy tín, chất lượng và thương hiệu sầu riêng. Chỉ một hộ sản xuất không tuân thủ, để xảy ra vi phạm về dư lượng hóa chất hoặc truy xuất nguồn gốc cũng có thể ảnh hưởng đến cả vùng sản xuất và khả năng tiếp cận thị trường.
Thực tế kiểm tra tại 14 vùng trồng sầu riêng xuất khẩu ở vùng Khánh Sơn cho thấy, các mẫu quả được phân tích đều đáp ứng yêu cầu chất lượng. Hàm lượng cadimi ghi nhận ở mức 0,0015 mg/kg, thấp hơn nhiều so với mức tối đa 0,05 mg/kg của thị trường nhập khẩu. Kết quả này khẳng định chất lượng sầu riêng Khánh Sơn, đồng thời cho thấy hiệu quả bước đầu của công tác quản lý vùng trồng.
Tuy nhiên, sầu riêng Khánh Sơn hiện còn tiêu thụ qua nhiều thương lái nhỏ lẻ; việc ký kết hợp đồng và tổ chức thu mua theo chuỗi chưa ổn định. Các địa phương cần củng cố tổ hợp tác, hợp tác xã làm đầu mối tổ chức sản xuất; xây dựng hợp đồng liên kết rõ trách nhiệm, quyền lợi và cơ chế chia sẻ rủi ro. Doanh nghiệp cần công khai tiêu chuẩn thu mua, hỗ trợ kỹ thuật và có chính sách giá phù hợp. Người dân phải tuân thủ quy trình chung, không sử dụng vật tư ngoài danh mục và bảo đảm sản phẩm trong chuỗi có thể truy xuất nguồn gốc. Phát triển sầu riêng Khánh Hòa trong giai đoạn tới không thể chỉ dựa vào việc mở rộng diện tích và giá bán từng thời điểm, ông Nguyễn Đức Thuận chia sẻ.
Quy hoạch vùng trồng, chủ động thích ứng với nắng nóng, hạn hán, quản lý thuốc bảo vệ thực vật, duy trì mã số vùng trồng và tổ chức liên kết bền vững là những giải pháp then chốt. Đây là cơ sở để nâng cao chất lượng, bảo vệ thương hiệu sầu riêng, tránh phát triển tự phát khi thị trường biến động./.
