Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) tại Lào Cai đã đi qua hơn 5 năm bén rễ và thành hình, mang theo bao tâm huyết, kỳ vọng và nỗ lực không ngừng nghỉ của những người nông dân quyết tâm làm giàu trên mảnh đất quê hương.
Từ các sản phẩm thảo dược mang đậm tri thức dân gian đến vùng nông sản ôn đới đặc trưng, từ những sản vật mộc mạc mang hơi thở của núi rừng đến những sản phẩm thủ công thấm đẫm vị mặn mòi của mồ hôi và niềm tự hào đang tạo nên một hệ sinh thái OCOP mang đậm chất bản địa, nơi mỗi sản phẩm như một mạch ngầm sinh ra từ đất, từ làng rồi vươn ra biển lớn.
Mạch ngầm từ đất, từ làng
Thưởng thức một gói trà Shan tuyết hữu cơ Bản Liền, trà phun sương atiso Sa Pa, trà đài bi Chiềng Ken, gạo Sèng Cù thơm ngon, tương ớt Mường Khương, cá hồi Sa Pa hun khói hay cầm trên tay một chiếc khăn thổ cẩm Lan Rừng, khi ấy người mua hàng không chỉ đơn thuần sử dụng một sản phẩm OCOP, mà còn trải nghiệm một lát cắt văn hóa, một miền tri thức bản địa, sự tận tụy, sức sáng tạo được đóng gói bằng cả tâm huyết và bàn tay người làm.
Bản Liền sở hữu loại hình khí hậu, thổ nhưỡng đặc biệt thích hợp để trồng chè với tổng diện tích gần 900 ha; trong đó, đã có trên 800 ha chè hữu cơ. Đồi chè ở Bản Liền không ngay hàng thẳng lối hay điệp trùng xanh mướt mắt như ở nơi khác. Chè ở đây mọc lô nhô, không đều đôi khi xen lẫn với cỏ dại do canh tác hữu cơ. Tuy vậy, mỗi búp chè ở đây đều thơm ngọt, chất lượng, an toàn cho sức khỏe.
Gần 20 năm qua, kể từ khi thành lập Hợp tác xã Chè Bản Liền vào năm 2006 cho đến nay, toàn bộ chè của người dân làm ra đều được bao tiêu sản phẩm. Từ hơn 100 thành viên ban đầu, đến nay đã có 310 hộ liên kết trồng chè và bán chè búp tươi cho Hợp tác xã Chè Bản Liền.
Trà Shan ở Bản Liền được công nhận là sản phẩm OCOP 5 sao đầu tiên ở Lào Cai từ năm 2019. Người Tày Bản Liền gìn giữ cây chè không chỉ để nâng cao thu nhập mà còn là gìn giữ niềm tự hào khi lưu giữ hương vị bền vững cho tương lai. Do đó, ông Lương Mạnh Hà, Chủ tịch UBND xã Bản Liền cho biết, những năm qua, xã Bản Liền đã phối hợp với Hợp tác xã Chè Bản Liền tiến hành cải tạo, nâng cao chất lượng cây chè, xúc tiến xây dựng sản phẩm Trà Shan tuyết hữu cơ. Quá trình này diễn ra thuận lợi bởi người dân Bản Liền tích cực hưởng ứng, đồng thuận áp dụng khoa học kỹ thuật sản xuất chè hữu cơ theo đúng quy trình, tiêu chuẩn kỹ thuật.
Anh Phạm Quang Thận, Giám đốc Hợp tác xã Chè Bản Liền cho biết, các hộ sản xuất chè đều có mã số, ghi chép và chứng nhận sản xuất chè hữu cơ, canh tác tự nhiên không sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật. Đặc biệt, bà con Bản Liền tuân thủ đầy đủ 25 tiêu chuẩn nghiêm ngặt do các tổ chức quốc tế quy định trong canh tác, chế biến các sản phẩm trà.
Trong các sản phẩm OCOP, sự sáng tạo của nông dân Lào Cai đã được thể hiện rõ nét khi không chỉ giữ gìn đặc sản, mà còn nâng tầm thành cả một "hệ sinh thái sản phẩm" phong phú.
Tại thôn Can Hồ Mông, xã Ngũ Chỉ Sơn, từ nguyên liệu cá nước lạnh, Hợp tác xã Thức Mai đã chế biến thành chuỗi sản phẩm đa dạng với hơn 50 mặt hàng đủ chủng loại, mang đậm dấu ấn của vùng đất ôn đới được thiên nhiên ưu đãi. Từ trứng cá hồi tươi Sa Pa, cá hồi hun khói, lạp sườn cá hồi, ruốc cá hồi đến bánh phồng cá hồi, tất cả đều đạt chuẩn OCOP 4 sao.
Thành công của OCOP Lào Cai còn ở việc các chủ thể chú trọng giữ gìn "hồn cốt" văn hóa dân tộc. Điển hình như Công ty Trách nhiệm hữu hạn Sản xuất và Thương mại dịch vụ Thổ cẩm Việt Nam (Sa Pa) có tới 6 sản phẩm thổ cẩm vừa chính thức được công nhận đạt chuẩn OCOP 3 sao, bao gồm: Áo dài thổ cẩm Sa Pa, áo nam thổ cẩm, gối thổ cẩm chữ U, đèn thổ cẩm Sa Pa, thú bông thổ cẩm Sa Pa, khăn thổ cẩm Sa Pa. Đây đều là những sản phẩm kết tinh từ chất liệu bản địa, từ sợi lanh – cây chàm và những màu tự nhiên khác từ cây cỏ gần gũi như (cây hoàng đằng, lá tre; củ nâu...) cùng kỹ thuật thủ công truyền thống và bàn tay tâm huyết của bao người thợ vùng cao.
Vươn ra biển lớn
Lào Cai là địa bàn sở hữu nhiều điểm du lịch nổi tiếng trong nước và trên thế giới, đồng thời là thị trường lý tưởng tiêu thụ sản phẩm OCOP. Đặc biệt, trong bối cảnh làn sóng chống hàng giả và đòi hỏi minh bạch ngày càng cao từ người tiêu dùng, chương trình OCOP tại Lào Cai đang dần hình thành như một dòng chảy sản phẩm mang đặc trưng vùng miền có định danh, có chứng nhận, có truy xuất và có nét văn hóa bản địa sâu sắc. Một mạch nguồn bắt nguồn từ tri thức bản làng, từ nếp nghề tổ tiên đang tìm đường hòa vào mạch thị trường lớn.
Từ lâu trà Bản Liền đã nổi danh quốc tế và có tên trên bản đồ trà thế giới khi là sản phẩm trà hữu cơ vượt được qua những tiêu chuẩn khắt khe để bước chân vào thị trường khó tính bậc nhất châu Âu. Hiện tại, 90% sản lượng chè được sản xuất tại Hợp tác xã Chè Bản Liền được xuất khẩu sang châu Âu, Mỹ, Canada… để sử dụng trong ngành thực phẩm, mỹ phẩm; trong đó, các sản phẩm chè phổ nhĩ, chè đen, búp hồng, búp trắng có giá bán cao nhất. Trong 3 năm qua sản lượng xuất khẩu của chè Bản Liền tăng trung bình 10 -15%/năm. Giá cả trung bình dao động từ 16.000 - 22.000 đồng/kg đã giúp các thành viên trong Hợp tác xã có thu nhập ổn định.
Các sản phẩm của Hợp tác xã Thức Mai hiện đang được cung cấp trên toàn quốc với thị trường tiêu thụ ổn định và ngày càng được mở rộng. Chị Phạm Thị Mai, Giám đốc Hợp tác xã cho biết: "Khi xây dựng sản phẩm cá hồi Sa Pa tôi mong muốn cung cấp sản phẩm chất lượng không kém các sản phẩm cá hồi của châu Âu, dinh dưỡng cao, đạt tiêu chuẩn an toàn vệ sinh thực phẩm đến với mâm cơm của các gia đình Việt trên khắp cả nước…".
Lào Cai hiện có 604 sản phẩm OCOP từ 3 đến 5 sao, phân bố tại 82 xã, phường, trong đó có 2 sản phẩm 5 sao, 49 sản phẩm 4 sao và 553 sản phẩm 3 sao. Mỗi sản phẩm không chỉ là một món hàng, mà còn là một "sứ giả văn hóa" mang trong mình câu chuyện, phong tục, tập quán của mỗi vùng đất Lào Cai. Tuy nhiên, hành trình vươn ra biển lớn của OCOP Lào Cai vẫn đang đối mặt với không ít thách thức.
Ông An Văn Tuấn, Giám đốc Hợp tác xã Thế Tuấn, xã Chiềng Ken cho biết, việc thiếu vùng nguyên liệu ổn định, công tác xúc tiến thương mại và tiếp cận thị trường vẫn còn nhiều hạn chế là một điểm nghẽn trong phát triển và mở rộng thị trường sản phẩm OCOP. Ngoài ra, việc nâng cao năng lực cho các chủ thể OCOP trong bối cảnh chuyển đổi số cũng đặt ra yêu cầu đầu tư liên tục...
Để vượt qua những thách thức và thực sự kiến tạo giá trị bền vững, trong thời gian tới, chính quyền các địa phương ở Lào Cai xác định ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số trong toàn bộ chuỗi giá trị được xác định là ưu tiên hàng đầu; trong đó, đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử, các trang mạng xã hội là con đường nhanh nhất để tiếp cận hàng triệu người tiêu dùng. Tỉnh cũng sẽ tập trung phát triển sản phẩm đạt chuẩn quốc tế, đáp ứng các yêu cầu khắt khe từ thị trường xuất khẩu và người tiêu dùng khó tính; đồng thời, tăng cường gắn kết OCOP với du lịch trải nghiệm để tạo nên những "câu chuyện sản phẩm" mang đậm bản sắc và thu hút du khách./.
