Lời cảnh báo di truyền khắc nghiệt
Tại nhiều vùng cao, tầm vóc thấp bé và chứng còi cọc ở trẻ em vẫn là nỗi nhức nhối khôn nguôi. Dù công tác dinh dưỡng và y tế cơ sở liên tục được cải thiện, nhưng căn nguyên sâu xa của thực trạng này không đơn thuần do thiếu thốn miếng cơm manh áo, mà bắt nguồn từ hủ tục hôn nhân cận huyết thống.
Dưới góc độ y học hiện đại và di truyền sinh học, bác sĩ Mai An Giang (Bệnh viện Trung ương Quân đội 108) cho rằng, cơ chế di truyền của con người mang tính quy luật chặt chẽ. Mỗi cá thể sinh ra đều nhận một nửa hệ gen từ cha và một nửa từ mẹ. Trong gia tộc có cùng chung huyết thống gần, xác suất hai người cùng mang những gen lặn đột biến bệnh lý tiềm ẩn là rất lớn. Khi các cặp vợ chồng có chung huyết thống gần như anh em con cô, con cậu, con chú, con bác kết hôn với nhau, tỷ lệ tổ hợp các gen lặn mang bệnh đột biến tăng lên gấp nhiều lần. Điều này trực tiếp gây suy giảm nghiêm trọng đến sức khỏe và tầm vóc giống nòi.
Khi kết hôn cận huyết thống, các gen lặn bệnh lý âm thầm tích tụ qua nhiều thế hệ sẽ gặp nhau, tạo thành tổ hợp đồng hợp tử lặn. Đứa trẻ sinh ra phải gánh chịu mầm bệnh phát tác thành hội chứng lâm sàng nguy kịch, bóp nghẹt sự phát triển thể chất ngay từ giai đoạn đầu đời.
Hệ lụy trực tiếp và tàn khốc nhất của hôn nhân cận huyết thống chính là những dị tật bẩm sinh quái ác. Những đứa trẻ sinh ra từ các cuộc hôn nhân cận huyết thống phải mang trên mình những dị tật bẩm sinh ác tính, mù lòa, câm điếc, thiểu năng trí tuệ hoặc mắc chứng tan máu bẩm sinh (Thalassemia). Bệnh nhi Thalassemia phải đối mặt với cảnh truyền máu và thải sắt định kỳ suốt đời, chịu đựng biến dạng xương mặt, lá lách phì đại và đối diện với nguy cơ tử vong sớm...
Theo các chuyên gia lĩnh vực y tế, Thalassemia làm tan máu liên tục, khiến cơ thể thiếu dưỡng khí trầm trọng. Để bù đắp, tủy xương phải phì đại, dẫn tới biến dạng xương mặt đặc trưng: Trán dô, mũi tẹt, gò má cao. Lá lách to chèn ép khoang bụng, trong khi lượng sắt ứ đọng dần gây suy tim, xơ gan. Đứa trẻ 10 hay 15 tuổi trông chỉ nhỏ thó, yếu ớt như đứa bé lên 5. Sự còi cọc này không thể bù đắp bằng bất kỳ chế độ dinh dưỡng nào, bởi bộ máy di truyền đã bị tổn hại từ gốc rễ.
Vòng xoáy nghèo đói
Không dừng lại ở nỗi đau đớn về thể xác của con trẻ, những hệ lụy y tế khôn lường ấy nhanh chóng biến thành bi kịch tinh thần dai dẳng và gánh nặng kinh tế kiệt quệ cho các hộ gia đình vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Các chuyên gia huyết học di truyền chia sẻ, một đứa trẻ mắc Thalassemia thể nặng phải tiêu tốn hàng trăm triệu đồng chi phí điều trị mỗi năm và phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn máu hiến tặng, kéo tụt kinh tế của cả dòng họ xuống hố sâu kiệt quệ.
Theo Thứ trưởng Bộ Dân tộc và Tôn giáo Nông Thị Hà, những đứa trẻ suy dinh dưỡng, đau ốm triền miên khiến các bậc cha mẹ không thể yên tâm lao động sản xuất; chi phí thuốc men, viện phí tại các cơ sở y tế tuyến trên vượt xa thu nhập ít ỏi chắt chiu từ nương rẫy. Hôn nhân cận huyết thống chính là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng nghèo đói truyền kiếp, làm suy giảm chất lượng nguồn nhân lực và cản trở bước tiến phát triển của cả cộng đồng dân tộc.
Ông Nguyễn Đức Thuận, Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Lai Châu cho rằng: “Hôn nhân cận huyết thống không chỉ là chuyện riêng tư của đôi lứa, mà là vết cứa sâu vào tương lai giống nòi, là nguồn cơn dẫn tới đói nghèo luẩn quẩn nơi non cao”. Thể trạng còi cọc làm suy kiệt sức lao động; chi phí viện phí bào mòn kinh tế; nghèo đói lại khiến con em thất học và tiếp tục quẩn quanh kết hôn nội tộc để giữ của cải trong dòng họ.
Dưới góc nhìn y tế, Phó Giám đốc Sở Y tế tỉnh Điện Biên Mai Hoàng Hà nhận định, để công tác phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết đạt hiệu quả bền vững, cần tiếp tục phát huy vai trò của người có uy tín, già làng, trưởng bản; nâng cao chất lượng giáo dục ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số; tạo thêm nhiều cơ hội học nghề, việc làm cho thanh niên; đồng thời tăng cường sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và xã hội trong quản lý, giáo dục trẻ em.
Đúng như nhấn mạnh của Phó Giám đốc Sở Y tế tỉnh Điện Biên Mai Hoàng Hà, việc nâng cao chất lượng giáo dục ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và tạo thêm nhiều cơ hội học nghề, việc làm cho thanh niên là mắt xích không thể tách rời. Khi các thanh niên vùng cao được học nghề, có việc làm và thu nhập ổn định, họ sẽ có điều kiện mở rộng giao lưu văn hóa, tiếp xúc với xã hội rộng lớn bên ngoài bản làng, từ đó tự khắc phá vỡ tâm lý khép kín, cục bộ dòng tộc muốn giữ của cải trong họ.
Môi trường trường học nội trú, trung học cơ sở và trung học phổ thông phải trở thành cái nôi trang bị kỹ năng sống, giáo dục giới tính và sức khỏe sinh sản, giúp các em nhận thức rõ ràng về hậu quả của việc kết hôn sớm và kết hôn cận huyết thống.
Cơ chế biến dạng thể chất do tan máu bẩm sinh: Hội chứng khuôn mặt Thalassemia và tầm vóc còi cọc vĩnh viễn là hệ quả trực tiếp từ việc hồng cầu bị vỡ hàng loạt, lách to phì đại và suy giảm nội tiết do ứ sắt từ phôi thai.
Bài cuối: Giải pháp trọng tâm để chấm dứt nạn tảo hôn, hôn nhân cận huyết