Tại Lào Cai, hôn nhân cận huyết thống đã cơ bản được ngăn chặn và loại bỏ nhưng tình trạng tảo hôn vẫn diễn ra phức tạp ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, gây ảnh hưởng lớn đến chất lượng dân số, nguồn nhân lực, công tác giảm nghèo và phát triển bền vững.
Lào Cai đang chú trọng đổi mới cách làm, chuyển mạnh sang quản lý, phòng ngừa và can thiệp từ sớm kết hợp triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm từng bước đẩy lùi tình trạng này.
Vận hành hiệu quả mạng lưới thông tin "tai mắt"
Nhờ sự sâu sát của chính quyền địa phương và các lực lượng chức năng, nhiều vụ việc có dấu hiệu kết hôn sớm trên địa bàn vùng cao, vùng sâu của Lào Cai được ngăn chặn kịp thời, góp phần phòng ngừa tảo hôn ngay từ cơ sở.
Mới đây, ngày 9/8/2026, từ thông tin của lực lượng tham gia bảo vệ an ninh, trật tự ở cơ sở tại thôn Pao Pao Chải, Công an xã Pha Long kịp thời xác minh, tuyên truyền, vận động một gia đình dừng việc tổ chức lễ ăn hỏi cho trường hợp chưa đủ tuổi kết hôn. Cụ thể, qua xác minh tại gia đình ông Thào Seo Khóa, trú tại thôn Pao Pao Chải, tổ công tác xác định, con trai ông Khóa là Thào Seo Phừ, sinh năm 2003, đang có quan hệ tình cảm với cháu C.N.Y., sinh năm 2011, trú tại thôn Sín Chải, xã Mường Khương. Thời điểm lực lượng Công an có mặt, gia đình ông đang tổ chức ăn cơm để chuẩn bị xuống nhà cháu C.N.Y. thực hiện lễ ăn hỏi.
Nhận thấy sự việc có dấu hiệu vi phạm quy định của pháp luật về hôn nhân và gia đình, tổ công tác tuyên truyền, giải thích các quy định về độ tuổi kết hôn; đồng thời phân tích hệ lụy của tảo hôn đối với sức khỏe, việc học tập, tương lai của trẻ em cũng như ảnh hưởng lâu dài đối với gia đình và xã hội. Sau khi được tuyên truyền, vận động, gia đình ông Thào Seo Khóa đã nhận thức rõ việc tổ chức lễ ăn hỏi cho cháu C.N.Y. khi chưa đủ tuổi là không đúng quy định của pháp luật. Gia đình thống nhất không thực hiện việc ăn hỏi, đồng thời ký cam kết chấp hành nghiêm quy định của pháp luật về hôn nhân và gia đình.
Theo Công an xã Pha Long, từ đầu năm 2026 đến nay, đơn vị vận động thành công 18 cặp đôi có dấu hiệu tảo hôn chấp hành các quy định của pháp luật, không tiến tới kết hôn khi chưa đủ tuổi. Đến nay, chưa ghi nhận trường hợp nào trong số các cặp đôi được tuyên truyền, vận động tái diễn hoặc vi phạm trở lại.
Tại xã vùng sâu, vùng xa như Sín Chéng, địa hình phức tạp, đồi núi chia cắt, các hộ sống thưa thớt, một số phong tục tập quán còn lạc hậu ăn sâu vào tiềm thức đời sống đồng bào. Tuy vậy, đây cũng là "điểm sáng" trong xóa bỏ hủ tục khi tính riêng giai đoạn 2018 - 2026, UBND xã vận động và ngăn chặn kịp thời 79 trường hợp có dấu hiệu tảo hôn quay trở về với gia đình. Trên địa bàn không có tảo hôn và đặc biệt không còn hôn nhân cận huyết thống.
Theo Phó Chủ tịch UBND xã Sín Chéng Lê Đình Nghiệp, bản chất của các vụ tảo hôn hiện nay thường diễn ra âm thầm, có sự bao che của gia đình và dòng tộc. Khi một đám cưới chuẩn bị diễn ra, nếu chỉ đợi đến khi gia đình dựng rạp, mời khách mới đến can thiệp hiệu quả xử lý rất thấp, thậm chí dễ dẫn đến xung đột và phản ứng tiêu cực từ người dân. Vì vậy, thực tiễn kinh nghiệm ở cơ sở cho thấy, phải phát hiện sớm, ngăn chặn kịp thời ngay từ khi gia đình mới chỉ nhen nhóm ý định tổ chức.
Để làm được điều đó, Sín Chéng xây dựng và vận hành hiệu quả mạng lưới thông tin "tai mắt" ngay tại các thôn, bản. Không chỉ "đi từng ngõ, gõ từng nhà”, các cán bộ bám bản biết lắng nghe từ những âm thanh nhỏ nhất của đời sống cộng đồng, đồng thời, phát huy vai trò các tổ tự quản, Chi hội Phụ nữ, Bí thư Chi bộ, trưởng thôn... Chỉ cần một thông tin nhỏ như một gia đình bỗng nhiên đi xem ngày tốt, một học sinh nữ nghỉ học không lý do vài ngày, mạng lưới thông tin ngay lập tức báo về xã. Việc nắm bắt thông tin sớm này chiếm đến 70% cơ hội ngăn chặn thành công vụ tảo thôn, Phó Chủ tịch UBND xã Sín Chéng khẳng định.
Đổi mới mạnh mẽ, toàn diện công tác truyền thông
Lào Cai phấn đấu giảm tỷ lệ tảo hôn, nữ dưới 18 tuổi sinh con bình quân trên địa bàn tỉnh từ 20%/năm trở lên so với năm 2025; đến năm 2030, cơ bản ngăn chặn tình trạng tảo hôn và nữ dưới 18 tuổi sinh con.
Để làm được điều đó, tại các địa phương, công tác tuyên truyền được triển khai bằng nhiều hình thức, hướng mạnh về cơ sở và đối tượng có nguy cơ cao. Trong 6 tháng đầu năm 2026, toàn tỉnh tổ chức trên 1.000 buổi tuyên truyền, tiếp cận hơn 200.000 lượt người dân; riêng ngành Y tế thực hiện hơn 5.500 buổi truyền thông và trên 8.100 lượt tư vấn trực tiếp tại hộ gia đình.
Tuy nhiên, theo Phó Giám đốc Sở Y tế tỉnh Lào Cai Lục Hậu Giang, mặc dù cường độ truyền thông cao, hiệu quả chuyển biến hành vi tại một số địa bàn vẫn còn chậm. Cụ thể, Lào Cai vẫn còn 56 trường hợp tảo hôn, mặc dù không phát sinh trường hợp hôn nhân cận huyết thống nhưng nguy cơ vẫn tiềm ẩn tại một số địa bàn. Đặc biệt, tình trạng sinh con ở phụ nữ dưới 18 tuổi còn ở mức cao, với 444 trường hợp, chiếm 6,9% tổng số trẻ mới sinh, tập trung cao tại một số xã vùng cao như, Tả Van, Phình Hồ, Lao Chải, Bắc Hà, Cao Sơn, Si Ma Cai, Dền Sáng, Khao Mang, Minh Lương, Lùng Phình, Tả Củ Tỷ, Mường Khương...; trong đó chủ yếu ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số như dân tộc Mông chiếm tỷ lệ cao nhất với 315 trường hợp (70,9%), dân tộc Dao 14%, dân tộc Tày 5%, còn lại là các dân tộc khác.
"Dưới góc độ y học, hệ lụy của vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của thế hệ hiện tại mà còn để lại những tác động lâu dài đối với chất lượng dân số và chất lượng nguồn nhân lực của nhiều thế hệ sau", Phó Giám đốc Sở Y tế nhấn mạnh.
Do đó, ngoài xây dựng mạng lưới thông tin cơ sở, Lào Cai xác định một trong những giải pháp quan trọng thời gian tới là cần đổi mới mạnh mẽ, toàn diện công tác truyền thông tập trung vào nhóm đối tượng nguy cơ cao là vị thành niên, thanh niên từ 12 - 18 tuổi và cha mẹ tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Tại xã Sín Chéng, quy trình "rà từng đối tượng" được triển khai một cách khoa học và chủ động. Xã rà soát, lập danh sách quản lý riêng đối với tất cả thiếu niên trong độ tuổi từ 13 đến dưới 18 tuổi tại từng thôn; phân loại các đối tượng có nguy cơ cao, ví dụ những em có hoàn cảnh gia đình khó khăn, bố mẹ đi làm ăn xa hoặc học sinh có biểu hiện yêu đương sớm, bỏ học giữa chừng.
"Đối với những trường hợp nằm trong diện báo động này, các cơ quan, đơn vị, ban, ngành xã phối hợp các thôn tổ chức họp thôn hoặc đến tận nhà, gặp gỡ riêng bố mẹ và bản thân các em để tuyên truyền, nhắc nhở trước khi sự việc đáng tiếc xảy ra, không đợi đến khi có dấu hiệu cưới xin mới hành động", ông Lê Đình Nghiệp, Phó Chủ tịch UBND xã Sín Chéng chia sẻ.
Thời gian tới, Lào Cai tiếp tục phát huy vai trò của các cấp, ngành trong phòng, chống tảo hôn như, xây dựng các mô hình, câu lạc bộ tuyên truyền phòng, chống tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống trong các trường học; triển khai đồng bộ giải pháp nhằm giảm nghèo bền vững, nâng cao đời sống người dân; xây dựng nếp sống văn minh và từng bước xóa bỏ tập tục lạc hậu trên địa bàn./.
