Trước những thách thức về chất lượng, an toàn thực phẩm và yêu cầu khắt khe của thị trường xuất khẩu, Nghệ An đang quyết liệt chuyển đổi canh tác cây ăn quả có múi, loại cây chủ lực của tỉnh. Việc áp dụng tiêu chuẩn VietGAP và hữu cơ không chỉ là giải pháp nâng cao giá trị cạnh tranh, phát triển bền vững mà còn là chìa khóa để khẳng định vị thế thương hiệu nông sản Nghệ An trên bản đồ quốc tế.
Áp lực cạnh tranh của cây có múi
Cây ăn quả có múi đóng vai trò quan trọng trong cơ cấu cây trồng tại Nghệ An, là một trong những loại nông sản có diện tích lớn. Theo thống kê mới nhất, diện tích cây ăn quả có múi trên địa bàn tỉnh đạt 6.340 ha, với sản lượng hàng năm hơn 97.000 tấn. Cụ thể, diện tích cam trên 2.000 ha, quýt 673 ha, bưởi gần 1.800 ha, và chanh trên 2.000 ha.
Nghệ An may mắn sở hữu nhiều giống cây có múi chất lượng cao, mang lại nguồn thu nhập ổn định cho nhiều hộ dân, tiêu biểu như Cam Xã Đoài (hay còn gọi là Cam Vinh), Cam Vân Du, và Bưởi Hồng Quang Tiến. Nhờ áp dụng khoa học kỹ thuật như tưới nhỏ giọt và thâm canh theo quy trình, nhiều vùng trồng đã đạt năng suất và chất lượng tốt, thậm chí có những diện tích cho thu nhập từ hàng trăm triệu đến cả tỷ đồng/ha. Sản phẩm cây có múi của Nghệ An đã có mặt trên sàn thương mại điện tử, các siêu thị, hệ thống phân phối lớn trong cả nước và bước đầu vươn ra thị trường quốc tế.
Chính quyền địa phương tuyên truyền, hướng dẫn nông dân ứng dụng các tiến bộ kỹ thuật giúp tiết kiệm chi phí và tăng hiệu quả dinh dưỡng.
Năng suất của các giống cây có múi chủ lực tại Nghệ An được đánh giá cao như giống đặc sản nổi tiếng Cam Vinh (Cam xã Đoài) có năng suất 15-20 tấn/ha/năm; Cam Valencia (nhập nội) năng suất 20-25 tấn/ha; Bưởi Hồng Tiến, Bưởi Da xanh năng suất 15-20 tấn/ha; Quýt PQ năng suất 12-15 tấn/ha; Chanh không hạt năng suất 25-30 tấn/ha.
Tuy nhiên, dù chất lượng tốt và hương vị thơm ngon khiến sản phẩm được thị trường trong nước ưa chuộng, ngành sản xuất cây có múi tại Nghệ An vẫn còn nhiều bất cập. Tình trạng diện tích sản xuất còn nhỏ lẻ, manh mún vẫn phổ biến. Đặc biệt, những năm qua, dịch bệnh phát triển mạnh và gây thiệt hại nghiêm trọng, suy giảm chất lượng, nhất là đối với cây cam bị bệnh vàng lá, thối rễ tại các vùng trồng tập trung.
Quan trọng hơn, để khai thác tốt các thị trường tiềm năng, nhất là thị trường xuất khẩu giá trị cao, nông dân phải tuân thủ quy trình sản xuất nghiêm ngặt và đáp ứng các chỉ tiêu mà thị trường nhập khẩu yêu cầu. Trong khi đó, nhiều nơi vẫn đang tồn tại tình trạng lạm dụng hóa chất, dẫn đến sản phẩm chưa đạt mức độ an toàn cần thiết. Bên cạnh đó, mẫu mã quả chưa hấp dẫn và chất lượng chưa đồng đều cũng là rào cản hạn chế tiềm năng xuất khẩu.
Chuyển đổi canh tác theo hướng VietGAP, hữu cơ
Với lợi thế đất đồi núi, cây có múi cam, quýt, bưởi được xác định thuộc nhóm các loại cây ăn quả chủ lực trồng tập trung, có giá trị cao của xã Hạnh Lâm, tỉnh Nghệ An.
Trong bối cảnh áp lực cạnh tranh và yêu cầu chất lượng ngày càng cao, sản xuất VietGAP và hữu cơ được xác định là hướng đi tất yếu. Việc chuyển đổi này đã được chứng minh hiệu quả rõ rệt qua các mô hình thực tế.
Từng có 10 kinh nghiệm trồng cam, từ năm 2021 anh Nguyễn Hữu Sửu – thành viên Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp tổng hợp Thanh Đức, xã Hạnh Lâm bắt đầu thực hiện theo hướng VietGap với diện tích 2 ha. So với cách thức chăm sóc bằng phân bón hóa học, anh Sửu cho rằng việc chuyển sang chăm sóc theo hướng hữu cơ như sử dụng hoàn toàn phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hữu cơ để chăm sóc cây cam chi phí tốn kém hơn gấp 3 lần, tuy nhiên hiệu quả mang lại khiến cho chất lượng cam ngon hơn có vị ngọt thanh, thơm và mọng nước, cây cam bền hơn, quả rụng giảm hẳn và ít sâu bệnh hơn.
Mỗi năm gia đình anh Sửu thu về khoảng 17 tấn cam, với giá bán dao động từ 25.000 - 40.000 đồng/kg, mang lại doanh thu hàng trăm triệu đồng. Hiện vườn cam này được chứng nhận đạt chuẩn OCOP, giúp nâng tầm giá trị sản phẩm rõ rệt và tạo được lòng tin với người tiêu dùng về chất lượng.
Ông Trần Phi Hùng – Trưởng phòng Kinh tế, xã Hạnh Lâm cho biết: “Với lợi thế đất đồi núi, cây có múi cam, quýt, bưởi được xác định thuộc nhóm các loại cây ăn quả chủ lực trồng tập trung, có giá trị cao của xã Hạnh Lâm. Thời gian tới, xã tiếp tục phát triển sản xuất cây ăn quả có múi nhằm đáp ứng nhu cầu tiêu dùng nội địa và đẩy mạnh xuất khẩu; trong đó chú trọng các giống đặc sản nổi tiếng của địa phương. Hiện xã tập trung chỉ đạo, hỗ trợ đẩy mạnh thực hành sản xuất an toàn, khắc phục và giảm thiểu tình trạng lạm dụng sử dụng phân hóa học và thuốc bảo vệ thực vật, vốn đang ảnh hưởng đến chất lượng và an toàn thực phẩm cam hiện nay”.
Nhiều mô hình trồng cam hữu cơ, VietGap ở Nghệ An mang lại giá trị rất lớn, góp phần nâng cao thương hiệu, mở ra cánh cửa xuất khẩu sang các thị trường khó tính. Ảnh: Bích Huệ - TTXVN
Thời gian qua, nhiều mô hình cây ăn quả hữu cơ tại các xã như Đồng Thành, Bảo Thành, Yên Khê, Môn Sơn, Hạnh Lâm, Anh Sơn... bắt đầu được hình thành, đem lại những giá trị rất lớn, làm tăng năng suất, chất lượng quả một cách bền vững, góp phần nâng cao thương hiệu, mở ra cánh cửa xuất khẩu sang các thị trường khó tính. Nhờ kiểm soát được chất lượng, sản phẩm được gắn mã, người tiêu dùng có thể truy xuất thông tin, nên sản phẩm VietGap có thể bán với giá tốt hơn và mở rộng kênh tiêu thụ vào các hệ thống siêu thị, kênh phân phối nông sản lớn.
Hướng tới chuỗi giá trị hữu cơ cho cây ăn quả có múi, Nghệ An đã và đang triển khai nhiều giải pháp chiến lược. Đó là thực hiện các biện pháp quản lý quy mô sản xuất, hạn chế tối đa tình trạng gia tăng diện tích, phát triển nóng cây cam, bưởi, đặc biệt tại các vùng không phù hợp. Đồng thời tiếp tục rà soát các vùng sản xuất cam, bưởi hàng hóa theo định hướng phát triển tập trung, tại các vùng có điều kiện đầu tư thâm canh.
Cùng với chính sách của Nhà nước, tỉnh Nghệ An nghiên cứu cơ chế, chính sách phù hợp để hỗ trợ đầu tư phát triển cây ăn quả, gắn với đầu tư công nghệ sau thu hoạch, chế biến, tiêu thụ, ưu tiên các mô hình, vùng sản xuất tập trung, chuyên canh theo chuỗi giá trị và đảm bảo An toàn thực phẩm.
Năng suất của các giống cây có múi chủ lực tại Nghệ An được đánh giá cao như giống đặc sản nổi tiếng Cam Vinh (Cam xã Đoài) có năng suất 15-20 tấn/ha/năm; Cam Valencia (nhập nội) năng suất 20-25 tấn/ha. Ảnh: Bích Huệ - TTXVN
Song song với các giống đặc sản địa phương, ưu tiên các giống mới có năng suất, chất lượng cao, giống không hạt hoặc ít hạt, rải vụ thu hoạch, giống thích ứng biến đổi khí hậu và chống chịu sâu bệnh. Cùng với đó tuyên truyền, hướng dẫn nông dân ứng dụng các tiến bộ kỹ thuật như tưới tiết kiệm, tưới nước kết hợp bón phân qua hệ thống tự động, giúp tiết kiệm chi phí và tăng hiệu quả dinh dưỡng.
Bà Võ Thị Nhung, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết: “Tỉnh cũng xây dựng cơ chế tích tụ, tập trung đất đai, tạo điều kiện cho việc liên kết sản xuất quy mô lớn, áp dụng công nghệ cao và quy trình VietGap, hữu cơ một cách đồng bộ. Tiến tới xây dựng cơ chế, chính sách đủ mạnh để thu hút doanh nghiệp đầu tư vào chuỗi giá trị khép kín từ sản xuất, thu hoạch, bảo quản đến chế biến. Tỉnh Nghệ An cũng tiếp tục hỗ trợ các Hợp tác xã, trang trại xây dựng thương hiệu sản phẩm, nhãn hiệu tập thể, và chỉ dẫn địa lý để nâng cao tính cạnh tranh của sản phẩm cây có múi”.
Chuyển đổi sang canh tác cây có múi theo hướng hữu cơ và VietGAP là bước đi tất yếu của Nghệ An nhằm đạt được "mục tiêu kép": vừa bảo vệ môi trường, vừa gia tăng giá trị kinh tế. Đây chính là chìa khóa để nông sản địa phương vượt qua rào cản kỹ thuật, tự tin vươn tầm và khẳng định chất lượng bền vững trong lòng người tiêu dùng./.
