Độc đáo cọn nước của người Thái ở thung lũng Bình Chuẩn

Xã Bình Chuẩn (tỉnh Nghệ An) nằm lọt thỏm, biệt lập trong thung lũng, được bao bọc bởi những dãy núi trùng điệp và đại ngàn khu sinh quyển Pù Huống. Hàng trăm năm qua, khi cộng đồng dân tộc Thái về đây khai hoang, định cư, lập bản, họ đã biết chế tác, sử dụng cọn nước thay thế sức người múc nước từ các dòng suối chảy để tưới cho diện tích đất ở vị trí cao, tạo nên những thửa ruộng bậc thang Na Cọ, Nà Bó…trù phú.

Ngày nay, cọn nước không chỉ là phương tiện phục vụ thủy lợi, minh chứng cho sự sáng tạo và khéo léo, tinh thần vượt qua khó khăn trong lao động sản xuất mà còn là nét đẹp văn hóa truyền thống của đồng bào Thái nơi đây.

Điểm nhấn độc đáo của cọn nước

Nằm trên tuyến Quốc lộ 48C độc đạo, thung lũng Bình Chuẩn là nơi sinh sống chủ yếu của cộng đồng dân tộc Thái ở 7 bản. Các dốc núi Pù Lìu, Pù Huột dài khúc khuỷu, cao ngất là hai “cửa ngõ” từ hướng Mường Choọng và Nga My để vào thung lũng này.

Dễ dàng bắt gặp ở Bình Chuẩn là sự hiện diện của các cọn nước nằm dọc bên bờ các dòng suối Khe Mét, Khe Cố... chạy ngang thung lũng.

Cọn nước có hình dáng như một bánh xe khổng lồ, bán kính từ 1,2m đến gần 2m. Mỗi cọn nước là một hệ thống cấu trúc hài hòa gồm nhiều bộ phận như: Trụ nâng, cột chống, trục, bánh quay, ống nứa, quạt nước… Trong đó “linh hồn” của cọn nước là hệ thống nan chống gồm hàng trăm ống nứa chiều dài bằng nhau cùng cắm vào tâm trục gỗ, tạo độ chắc chắc cho “vành bánh xe” có chu vi từ hơn 7 đến hơn 12m.

Sức nặng của cọn nước được nâng đỡ bởi hệ thống cột nâng, chân cột cắm sâu vào lòng suối và được kè đá trong sọt đan bằng tre để giữ cho trụ cột và bánh xe luôn thẳng đứng. Để bánh xe của cọn nước quay đều đặn, trên khắp vành bánh xe được lắp đặt vô số những tấm đan vật liệu từ tre, nứa. Các tấm đan này liên tục nhận lực đẩy của dòng nước theo phương thức tự hành.

Trên vành bánh xe được gắn hàng trăm ống nứa có chức năng đựng nước từ mặt suối rồi dâng lên cao theo chiều quay của bánh xe. Nhờ độ nghiêng hợp lý khi gắn kết trên vành bánh xe của cọn nước, các ống nứa này khi lên cao nhất định sẽ tự đổ nước vào lòng máng và theo hệ thống đường dẫn chảy về chân ruộng. Sức bền, độ chắc chắn của bánh xe nhờ hàng trăm cọc nứa đan chéo, liên kết nhau với những nút buộc bằng dây lạt, dây mây tại điểm giao nhau.

Ông Kha Văn Trang, Trưởng bản Na Cọ, xã Bình Chuẩn cho biết, vị trí những cọn nước luôn nằm bên bờ suối. Khi lắp đặt cọn nước, chủ nhân của những thửa ruộng phải khảo sát kỹ vị trí để vừa tiết kiệm chi phí, công sức lắp đặt, vừa đảm bảo sự vận hành lâu dài, liên tục, bền bỉ của cọn nước. Để mực nước suối luôn đảm bảo độ sâu và có dòng chảy đủ sức đẩy làm quay những bánh xe, người dân phải kỳ công sắp đá cuội qua lòng suối để ngăn dòng, nâng độ dâng cao của mực nước và gom lực chảy tập trung về khu vực cọn nước.

Ông Lô Văn Mằn, bản Na Cọ chia sẻ, người dân còn kỳ công dựng nên hàng rào chắn trước cọn nước để hạn chế các loại rác, cành cây, lá cây rừng trôi theo dòng chảy mắc vào cánh quạt, ống đựng nước. Nhờ đó, giúp quá trình vận hành của vành bánh và trục quay nhẹ nhàng hơn. Ở những vị trí có dòng chảy mạnh, còn phải tạo thêm số lượng trụ nâng giúp cọn nước đứng vững.

Ngược thượng nguồn suối Khe Mét, có những cọn nước khổng lồ nép mình bên những diện tích ruộng có độ cao gần 3m so với mực nước suối. Theo người dân địa phương, ở những khu vực ruộng có độ cao chênh lệch như thế này, việc lấy nước bằng phương pháp thủ công như dùng sức người “tát” nước lên mặt ruộng là không thể. Nếu dùng máy bơm nước, chi phí rất lớn. Dùng cọn nước là giải pháp tối ưu, mang lại hiệu quả, hiệu năng nhất.

Chị Lô Thị Ly, bản Mét cho biết, ngoài chức năng như “máy bơm nước” vĩnh cửu, miệt mài đổ nước ngày đêm lên ruộng đồng ruộng, những cọn nước trong thung lũng Bình Chuẩn còn tạo nên nét đẹp truyền thống, gắn với sinh hoạt của cộng đồng người Thái ở nhiều bản làng. Người dân thường đến những cọn nước để rửa cỏ, giặt quần áo, rửa nông sản, làm sạch nông cụ sau mỗi lần đi nương rẫy…

Tạo mùa vàng trong thung lũng

Ông Lang Văn Tuất, bản Na Cọ cho biết, để làm nên một cọn nước cần rất nhiều thời gian, công sức. Các nguyên liệu tre, nứa, dây mây cột buộc, gỗ làm lòng máng, đường gom dẫn nước, trục quay… phải vào sâu trong rừng già để tìm kiếm, khai thác và vận chuyển thủ công về bản. Khi có đủ nguồn vật liệu mới bắt tay vào làm cọn nước. Thông thường, “công trường” làm cọn nước được triển khai gần vị trí lắp đặt bên suối để rút ngắn quãng đường, thời gian di chuyển đến nơi dựng.

Để hoàn thành một cọn nước nặng từ 2 - 400 kg phải mất khoảng thời gian từ 10 ngày đến nửa tháng làm việc liên tục ngay bên bờ suối với các công việc đục đẽo, cưa xẻ, ghép kết, đan cài, cột buộc... Công việc dựng và lắp đặt cọn nước vất vả, khó nhọc và cần đến sự trợ giúp, hỗ trợ sức lực của nhiều người. Mỗi lần có gia đình dựng cọn nước, anh em họ hàng, dòng tộc, làng xóm cùng tham gia hỗ trợ. Qua đó, tinh thần đoàn kết, cố kết cộng đồng trong bản được nhân lên.

Ông Kha Văn Trang, Trưởng bản Na Cọ cho biết, là phương tiện xuất hiện phổ biến, không thể thiếu trong sản xuất nông nghiệp của người Thái vùng thung lũng Bình Chuẩn nhưng cọn nước không sản xuất để bán buôn sinh lời. Tại các bản làng, người dân tạo ra cọn nước chỉ phục vụ nước tưới canh tác cho ruộng đồng. Mỗi cọn nước có tuổi thọ sử dụng khoảng từ hơn 1 năm đến 2 năm.

Ông Lô Văn Lý, Chủ tịch UBND xã Bình Chuẩn cho biết, toàn xã có hơn 180ha ruộng lúa, trong đó, có trên 80ha ruộng bậc thang nằm ở khu vực có chênh lệch độ cao từ 1m đến 3m so với mực nước suối. Những năm qua, các thửa ruộng ở vị trí cao này “sống” được nhờ gần 60 cọn nước nước nằm dọc các con suối Khe Chon, Khe Chọi, Khe Cố và Khe Mét. Đây là những con suối lớn, xuất phát từ đại ngàn Pù Huống, có nguồn nước trong năm khá dồi dào.

“Đối với đồng bào Thái, cọn nước đã xuất hiện có từ bao đời nay, là công cụ quen thuộc trong canh tác nông nghiệp và trở thành yếu tố quan trọng, quyết định cho sự thành bại của mỗi vụ lúa ở vị trí cao không thế lấy nước trực tiếp từ hệ thống kênh mương nội đồng. Nhờ hệ thống cọn nước ngày đêm xoay guồng cấp nước tưới đã góp phần làm nên những “mùa vàng” trên các cánh đồng bản Na Cọ, Mét, Tông, Đình, Xiềng. Cọn nước phát huy tác dụng đã đảm bảo an ninh lương thực cho hàng trăm hộ gia đình trên địa bàn có vị trí ruộng lúa ở khu vực cao trong thung lũng”, Chủ tịch UBND xã Bình Chuẩn Lô Văn Lý cho biết.

Câu ngạn ngữ “người Thái ăn theo nước” từ bao đời nay đã đề cập về địa thế lạc nghiệp, tập quán sản xuất, sinh hoạt và cội nguồn văn hóa của người Thái. Đồng bào Thái sinh sống vùng hạ lưu sông suối lớn, văn hóa trồng lúa nước hình thành, gắn liền với quá trình lập nghiệp hàng trăm năm qua. Cọn nước là hình ảnh không thể thiếu vắng tại các tiểu vùng văn hóa Thái.

Ngược miền núi phía Tây tỉnh Nghệ An, đến các xã Quỳ Châu, Quế Phong, Tiền Phong, Châu Tiến, Yên Hòa, Tương Dương… dễ dàng bắt gặp hình ảnh những dãy cọn nước nằm dọc các khe suối, bờ sông cần mẫn “chờ” nước tắm mát cho ruộng đồng.

Đêm đến, địa bàn các xã miền núi mau chóng chìm trong tĩnh lặng của đại ngàn. Khi những ngôi nhà sàn cửa đóng, then cài, khép lại nhịp sinh hoạt, bản làng lại vọng đều âm thanh guồng quay của cọn nước trên những dòng suối.

Ngày nay, cùng với cảnh quan thiên nhiên núi rừng vùng cao, sông nước hiền hòa, mát lành, cọn nước đã trở thành điểm đến hấp dẫn, thu hút khách du lịch tìm về để khám phá vẻ đẹp thiên nhiên và đời sống sinh hoạt của người dân bản địa./.