Phù hợp khí hậu, thổ nhưỡng
Tại xã Hưng Khánh, tỉnh Lào Cai, những ngày này, trên những nương mạch môn xanh mướt, người dân tất bật chăm sóc, nhổ cỏ để cây sinh trưởng, phát triển tốt. Chị Hoàng Thị Bích, thôn Yên Thuận, xã Hưng Khánh chia sẻ, trước đây toàn bộ diện tích hơn 1ha gia đình đều trồng quế. Mặc dù cây quế cho hiệu quả kinh tế khá nhưng mất thời gian dài mới cho thu hoạch. Năm 2024, khi có hợp tác xã liên kết, cung cấp giống và cam kết bao tiêu đầu ra, gia đình chị Bích đã chuyển đổi khoảng 5 sào đất đồi sang trồng cây mạch môn.
Theo chị Bích, cây mạch môn rất dễ sống, không mất nhiều công chăm sóc. Sau hai năm trồng, mỗi sào (360m2) gia đình chị Bích thu về 60 triệu đồng, tổng 5 sào đem lại thu nhập 300 triệu đồng. Trừ đi chi phí đầu tư giống, phân bón và tiền thuê nhân công làm cỏ, gia đình có lợi nhuận gần 200 triệu đồng.
Tương tự, nhờ trồng cây mạch môn, gia đình bà Trần Ánh Tuyết, thôn Yên Thuận, xã Hưng Khánh có đời sống khấm khá hơn. Bà Tuyết chia sẻ, cây mạch môn dễ trồng và tận dụng mọi diện tích để canh tác. Cây có sức sống khỏe và chịu hạn tốt, người dân chỉ cần tưới nước trong những ngày đầu mới xuống giống. Khi rễ đã bám đất sẽ không phải tưới nước thường xuyên và chăm bón phân cũng không mất nhiều chi phí. Sau hai năm trồng, cây cho thu hoạch và đem lại giá trị kinh tế cao.
Không chỉ các gia đình ở xã Hưng Khánh, phong trào trồng mạch môn đang lan tỏa mạnh mẽ ở xã Lương Thịnh với diện tích toàn xã trên 2,5 ha, tập trung trồng ở thôn Khang Chính, Yên Thành, Quang Vinh.
Gia đình chị Trần Thị Đào, thôn Khang Chính, xã Lương Thịnh tận dụng toàn bộ diện tích vườn để trồng cây mạch môn và đem lại hiệu quả kinh tế gấp nhiều lần so với trồng ngô trước đây. Chị Đào cho biết, trước đây toàn bộ diện tích đất vườn chỉ trồng cây ngô và các cây rau màu ngắn ngày, không cho thu nhập, chủ yếu để phục vụ chăn nuôi trong gia đình. Từ khi chị chuyển đổi sang trồng mạch môn, gia đình có thu nhập cao hơn.
Một sào mạch môn cho thu hoạch hàng chục triệu đồng, giúp gia đình nâng cao thu nhập, ổn định cuộc sống.
Theo người dân nơi đây, trồng mạch môn không cần bám trụ hàng ngày trên bãi mà có thể yên tâm đi làm việc khác trong vài tháng. Đến kỳ làm cỏ, bà con đổi công cho nhau và bón phân. Sau hai năm trồng, đến kỳ thu hoạch, nếu sản lượng lớn, hợp tác xã sẽ đến tận nơi thu mua. Khâu thanh toán cũng rất linh hoạt, bà con có thể nhận tiền ngay hoặc dồn lại chờ thu hoạch xong toàn bộ diện tích rồi nhận tiền một lần.
Xây dựng vùng dược liệu hữu cơ
Từng gần 10 năm làm trưởng thôn, anh Trần Long Phi, Giám đốc Hợp tác xã Hoàng Thịnh Phát, xã Hưng Khánh luôn trăn trở tìm hướng phát triển kinh tế cho bà con. Qua quá trình học hỏi nhiều nơi, nhận thấy cây mạch môn không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế cao mà còn phù hợp với thổ nhưỡng, anh đã mạnh dạn đưa giống cây về trồng thử nghiệm.
Anh Phi cho biết, cây mạch môn dễ trồng, không kén đất, người dân có thể tận dụng triệt để đất để xen canh dưới tán rừng, vườn tạp, ven đường đi hoặc dưới tán cây ăn quả... Thấy cây phát triển tốt, dễ chăm sóc, anh vận động bà con nhân rộng diện tích. Sau khi diện tích đủ lớn, anh thành lập Hợp tác xã để đứng ra bao tiêu sản phẩm, với mục tiêu cốt lõi là xây dựng vùng dược liệu hữu cơ.
Hiện Hợp tác xã Hoàng Thịnh Phát không chỉ thu mua mạch môn ở xã Hưng Khánh mà còn mở rộng ra nhiều địa phương khác như Lương Thịnh, Văn Yên, Lục Yên, Văn Chấn với giá 40.000 đồng/kg tươi; phần thân được cắt ra bán làm cây giống với giá 30.000 đồng/kg. Năm 2025, sản lượng thu mua của Hợp tác xã ước đạt gần 500 tấn củ mạch môn tươi. Sản phẩm được đưa vào hệ thống rửa sạch, phơi khô khoảng 70%, sau đó đưa vào máy quay để tách rễ, phân loại tạp chất trước khi xuất bán cho các đối tác dưới dạng sơ chế thô.
Hiện Hợp tác xã cũng đang mở rộng quy mô sản xuất để cung cấp các sản phẩm mang thương hiệu riêng. Trong đó, sản phẩm củ rút lõi được đóng gói, dán tem mác để cung cấp cho các phòng khám Đông y và bán trực tiếp trên các sàn thương mại điện tử. Ngoài ký kết hợp đồng dài hạn cung ứng nguyên liệu cho Công ty Nam Dược và một số đơn vị sản xuất mỹ phẩm, thực phẩm chức năng trong nước, Hợp tác xã Hoàng Thịnh Phát đang hướng tới xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc.
Thời gian tới, Hợp tác xã dự kiến đầu tư hệ thống máy nghiền, máy băm để thu mua lại cả phần lá và rễ loại ra từ quá trình sơ chế. Toàn bộ phụ phẩm này sẽ được kết hợp với phân chuồng, xử lý qua men vi sinh để tạo nguồn phân bón hữu cơ cung cấp ngược lại cho chính vùng trồng mạch môn.
Hưng Khánh là địa phương có truyền thống phát triển các loại cây dược liệu dưới tán rừng. Bên cạnh cây mạch môn, Hưng Khánh còn tận dụng diện tích 3.300ha quế và 2.000ha rừng tre Bát Độ để phát triển các cây dược liệu dưới tán như cây sơn thục, khôi nhung.
Ông Nguyễn Tuấn Anh, Chủ tịch UBND xã Hưng Khánh cho biết, riêng với cây mạch môn, dù mới được đưa vào trồng khoảng 3 - 4 năm trở lại đây nhưng cho thấy loại cây mới này phù hợp với thổ nhưỡng, khí hậu và bước đầu khẳng định giá trị kinh tế. Đến nay, toàn xã phát triển khoảng 70ha mạch môn, tập trung chủ yếu ở các thôn Yên Thuận, Tĩnh Hưng, Khe Năm, Đát Quang. Để phát triển bền vững, xã hướng dẫn Hợp tác xã và các hộ dân khẩn trương hoàn thiện việc cấp mã số vùng trồng và đăng ký chứng nhận GACP, bởi mạch môn là cây dược liệu, chỉ khi vùng trồng đạt chứng nhận GACP thì các công ty dược mới có thể thu mua. Mặt khác, xã cũng xây dựng đề án riêng, hướng tới quy hoạch vùng trồng mạch môn ổn định ở quy mô 100ha.
Thời gian tới, xã Hưng Khánh sẽ tiếp tục vận động nhân dân mở rộng diện tích, đồng thời kêu gọi các doanh nghiệp đầu tư cơ sở chế biến sâu dược liệu ngay tại xã, mở ra hướng đi bền vững, giúp đồng bào các dân tộc nơi đây có thu nhập cao và đời sống ngày càng phát triển.
