Tại vùng biên giới An Giang, dưới những mái chùa Nam tông Khmer trầm mặc, cổ kính, có một dòng chảy văn hóa vẫn luôn âm thầm nhưng bền bỉ tuôn trào qua những lớp học chữ Khmer miễn phí.
Ở đó, những nhà sư vừa là người thầy, vừa là người giữ lửa, kết nối thế hệ trẻ với cội nguồn dân tộc qua từng nét chữ. Mỗi lớp học, không đơn thuần là việc truyền dạy ngôn ngữ, mà còn là nhịp cầu kết nối quá khứ và tương lai, đánh thức khát vọng bảo tồn bản sắc trong tâm hồn thế hệ trẻ của đồng bào dân tộc Khmer nơi vùng đất Tây Nam của Tổ quốc.
Mái chùa - “Trường học” của đạo đức và nhân văn
An Giang là tỉnh biên giới, có đông đồng bào dân tộc Khmer sinh sống, phân bố rộng khắp địa bàn. Từ bao đời nay, những mái chùa Nam tông Khmer không chỉ là nơi sinh hoạt tôn giáo mà còn trở thành cái nôi nuôi dưỡng “mạch nguồn” văn hóa dân tộc. Sau những giờ lên lớp ở trường, các em học sinh lại nô nức rủ nhau đến những ngôi chùa gần nhà để học chữ Khmer miễn phí.
Hòa thượng Chau Sơn Hy, Phó Trưởng ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh An Giang, trụ trì chùa Srò Lôn (chùa Sà Lôn), xã Ô Lâm (tỉnh An Giang) cho biết, nét độc đáo của những lớp học chữ Khmer miễn phí tại các ngôi chùa trên địa bàn chính là sự kết hợp hài hòa giữa ngôn ngữ đời thường và ngôn ngữ tôn giáo. Các em nhỏ không chỉ được tiếp cận với tiếng Khmer – tiếng mẹ đẻ thân thương, mà còn được làm quen với chữ Pali - sử dụng để ghi chép kinh điển, giảng đạo và trong các nghi lễ tôn giáo của Phật giáo Nam Tông Khmer…
Hòa thượng Chau Sơn Hy cho rằng, nếu tiếng Khmer là phương tiện để giao tiếp hàng ngày, giúp người Khmer hiểu hơn về cội nguồn của dân tộc, thì chữ Pali lại là chìa khóa mở ra cánh cửa kinh điển, triết học Phật giáo Nam tông sâu sắc, để mỗi người tự soi xét bản thân, cùng hướng đến những điều tốt đẹp trong cuộc sống.
“Các lớp dạy học cho con em đồng bào Khmer ở đây đa phần diễn ra trong dịp nghỉ hè. Năm nào các chùa cũng mở lớp và kéo dài khoảng từ 2 đến 2,5 tháng để dạy tiếng nói, chữ viết cho các em học sinh trong vùng”- Hòa thượng Chau Sơn Hy chia sẻ.
Lớp học tiếng và chữ Khmer tại chùa Mỹ Á, phường Chi Lăng, tỉnh An Giang.
Dọc theo vùng Bảy Núi An Giang, dưới bóng mát của những hàng thốt nốt, trong không gian thanh tịnh của ngôi chùa Khmer cổ kính, hình ảnh các vị sư trực tiếp đứng lớp đã trở thành biểu tượng đẹp đẽ của sự tận hiến, gắn kết đạo - đời. Dù không phải là môi trường chính quy, nhưng các lớp học vẫn được tổ chức bài bản, giảng dạy theo giáo trình của ngành giáo dục.
Vượt lên trên những con chữ khô khan, các lớp học chữ Khmer tại những ngôi chùa Nam Tông Khmer trên địa bàn tỉnh An Giang đang bền bỉ tiếp nối mạch nguồn di sản thế hệ trẻ hôm nay. Thông qua các lớp học này, các em nhỏ được dạy cách ứng xử trong xã hội, học về kinh Phật và những lễ nghĩa truyền thống của dân tộc, qua đó góp phần bồi đắp nhân cách một cách toàn diện.
Em Chau Nê Som Náth (xã Ô Lâm, tỉnh An Giang) cho biết, ngoài việc được học chữ Khmer miễn phí, chúng em còn được tham gia các hoạt động văn hóa đặc sắc như chơi nhạc Ngũ âm, đánh trống Chhay-Dăm hay nghệ thuật Dù kê,… Chính những trải nghiệm này đã giúp chúng em hiểu, yêu và trân trọng, giữ gìn những giá trị văn hóa độc đáo, đặc sắc của dân tộc mình.
Phát huy bản sắc văn hóa dân tộc
Sau sắp xếp đơn vị hành chính, dân số tỉnh An Giang có gần 5 triệu người, trong đó, đồng bào dân tộc thiểu số Khmer có trên 399.000 người, chiếm 8,06% dân số toàn tỉnh. Bà con sinh sống chủ yếu bằng nghề nông, sinh hoạt tập trung tại 141 chùa Phật giáo Nam tông Khmer trên địa bàn.
Học sinh học chữ Khmer.
Với quyết tâm “không để bản sắc bị mai một”, thời gian qua, chính quyền địa phương đã phối hợp với các vị sư, sãi đưa những ngôi chùa Nam tông Khmer trở thành không chỉ điểm tựa tinh thần mà còn là những “lớp học” đặc biệt.
Trong không gian trang nghiêm, tiếng đọc bài của các em nhỏ hòa cùng tâm huyết của những vị sư tận tụy gieo chữ, tạo nên một nhịp điệu bền bỉ của tri thức và văn hóa. Ở đó, việc học không chỉ là tiếp thu kiến thức, mà còn là sự tiếp nối mạch nguồn văn hóa từ thế hệ này sang thế hệ khác, bằng niềm tin và lòng tri ân sâu sắc.
Hòa thượng Chau Cắt, trụ trì chùa Mỹ Á, phường Chi Lăng (tỉnh An Giang) cho biết, khi tham gia các lớp học tại chùa, các em được hướng dẫn từ kỹ năng đọc, viết đến ngữ pháp tiếng Khmer và chữ Pali. Tùy điều kiện, mỗi năm chùa tổ chức từ 1 đến 2 lớp học. Đáng chú ý, hoạt động này luôn nhận được sự quan tâm, ủng hộ của bà con và chính quyền địa phương, tạo thêm động lực để các vị sư, sãi duy trì và phát triển việc dạy chữ cho thế hệ trẻ.
“Tham gia học các lớp ở chùa, các em được học cách viết, cách đọc, ngữ pháp tiếng Khmer, chữ Pali. Mỗi năm chùa mở từ 1 đến 2 lớp tùy khả năng. Bà con và chính quyền địa phương rất quan tâm tới việc học hành của con em và ủng hộ khiến sư sãi chúng tôi rất mừng”- Hòa thượng Chau Cắt nhấn mạnh.
Bà Neáng Sâm Bô, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Ô Lâm (tỉnh An Giang) cho biết, toàn xã có 15 chùa Khmer; trong đó có 14 chùa tổ chức dạy chữ Khmer cho con em đồng bào dân tộc. Phần lớn bà con nhân dân đều rất quan tâm đến việc bảo tồn, gìn giữ chữ viết, ngôn ngữ, tiếng nói của dân tộc, nên vào những ngày nghỉ hay dịp hè, bà con đều cho con em đến chùa học chữ Khmer, qua đó, không chỉ góp phần bảo tồn tiếng nói, chữ viết của đồng bào dân tộc thiểu số, mà còn là cách để giữ gìn một phần linh hồn của văn hóa Việt Nam đa dạng trong thống nhất.
Lớp học tiếng và chữ Khmer tại chùa Mỹ Á, phường Chi Lăng, tỉnh An Giang.
Theo Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Ô Lâm Neáng Sâm Bô, mặc dù còn gặp nhiều khó khăn về điều kiện vật chất, nhưng phong trào dạy và học chữ Khmer miễn phí tại các ngôi chùa Nam tông Khmer trên địa bàn tỉnh An Giang vẫn được mở và duy trì như một minh chứng cho sự đồng lòng của cả hệ thống chính trị và bà con ở từng phum, sóc. Chỉ tính riêng trong năm 2025, Nhà nước đã hỗ trợ kinh phí gần 400 triệu đồng cho những người dạy tiếng và chữ dân tộc thiểu số tại các chùa trên địa bàn xã.
Ông Danh Phúc, Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh An Giang cho biết, tỉnh có 29 dân tộc, trong đó 4 dân tộc có dân số đông, gồm: Kinh, Khmer, Hoa, Chăm đã dệt nên một bức tranh văn hóa đặc sắc, thống nhất trong đa dạng.
Tuy nhiên sau khi thay đổi địa giới hành chính, nhằm đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ và phù hợp với tình hình thực tế của địa phương, tỉnh An Giang đang khẩn trương xây dựng Nghị quyết mới nhằm thay thế Nghị quyết số 13/2024/NQ-HĐND, mở rộng phạm vi và tiếp thêm động lực cho công tác dạy chữ dân tộc tại các cơ sở tôn giáo. Với mức hỗ trợ dự kiến 30.000 đồng/tiết dạy vào dịp hè cho những người dạy tiếng và chữ Khmer, Hoa và Chăm (trong đó, định mức tiết dạy đối với tiếng và chữ Khmer không quá 24 tiết/tuần/lớp; không quá 12 tiết/tuần/lớp đối với dạy tiếng, chữ Hoa và Chăm; thời gian hỗ trợ, không quá 10 tuần/năm), chính sách này không chỉ đơn thuần là sự đãi ngộ về vật chất, mà còn là lời tri ân sâu sắc dành cho những “người gieo chữ” thầm lặng, đang ngày đêm gìn giữ tiếng nói và chữ viết.
Theo ông Phúc, việc sớm ban hành quyết sách mới mang tính chiến lược này chính là minh chứng sống động cho tư duy quản lý nhân văn, khẳng định quyết tâm của Đảng và Nhà nước trong việc bảo tồn di sản, để mạch nguồn văn hóa dân tộc mãi mãi tuôn chảy trong kỷ nguyên phát triển mới./.
