TP Hồ Chí Minh là nơi hội tụ và lưu giữ nhiều công trình tín ngưỡng mang dấu ấn lịch sử của các cộng đồng các dân tộc. Trong đó, Candaransi và Pothiwong là hai ngôi chùa được xem là những trung tâm sinh hoạt văn hóa, tôn giáo của cộng đồng Khmer tại TP Hồ Chí Minh và các địa phương lân cận.
Quần thể kiến trúc rộng khoảng 4.500 m² của chùa Chantarangsay được bao quanh bởi hàng cây xanh và dòng kênh xanh Nhiêu Lộc, thể hiện nét đẹp nhẹ nhàng, thanh thoát chốn linh thiêng.
Chùa Chantarangsay còn được gọi là Candaransi, tọa lạc bên bờ kênh Nhiêu Lộc, thuộc phường Xuân Hòa. Chùa có diện tích khoảng 4.500 m2, nổi bật với ngôi chính điện được xây dựng theo hướng chính Đông - hướng của Mặt Trời và cũng là hướng gắn với sự kiện Đức Phật thành đạo trong đêm Rằm tháng Vesak.
Chính điện được xây vượt cấp, nền cao hơn các công trình khác trong khuôn viên chùa. Kiến trúc và hệ thống hoa văn trang trí thể hiện sự giao thoa giữa Phật giáo, Bà-la-môn giáo và văn hóa dân gian trong đời sống tinh thần của đồng bào Khmer Nam Bộ.
Cũng như những ngôi chùa Khmer khác tại các phum, sóc vùng Đồng bằng sông Cửu Long, chùa Chantarangsay mang đậm dấu ấn kiến trúc và không gian thờ tự của Phật giáo Nam tông Khmer. Mái chùa có dạng hình tháp nhọn, được chạm trổ nhiều hoa văn và thường sử dụng màu vàng để tô điểm. Bên trong khuôn viên, ngoài chính điện, còn có sala, hay còn gọi là nhà Tăng. Công trình gồm hai tầng, tầng trệt là nhà lễ, tầng trên là nhà giảng. Trong sala có bàn thờ Đức Phật Thích Ca và các vị cố Hòa thượng từng trụ trì chùa.
Cách trung tâm chừng 7km, chùa Pothiwong tại phường Bảy Hiền cũng là một điểm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng quan trọng của đồng bào Khmer tại TP Hồ Chí Minh. Theo Sư Danh Lây, Thư ký chùa Pothiwong, từ lâu ngôi chùa đã trở thành nơi duy trì sinh hoạt tín ngưỡng, tôn giáo, phong tục, tập quán và văn hóa truyền thống của người Khmer qua nhiều thế hệ. Không chỉ là nơi tu tập, hành lễ, chùa còn là điểm kết nối văn hóa, góp phần tăng cường tinh thần đoàn kết giữa cộng đồng Khmer với người dân Thành phố.
Bên trong chánh điện các ngôi chùa Khmer thường có những hoa văn, phù điêu với màu sắc rực rỡ, gắn với các tích truyện về cuộc đời Đức Phật, từ khi Ngài xuất gia đến khi thành đạo. Những hình tượng rắn Naga xuất hiện trong kiến trúc chùa mang ý nghĩa linh thiêng, gắn với truyền thuyết về việc rắn đến hộ độ Đức Phật khi Ngài thành đạo.
Theo Sư Danh Lây, màu vàng và đỏ thường được sử dụng phổ biến trong kiến trúc chùa Khmer. Một ngôi chùa Khmer cơ bản gồm: chánh điện - nơi chư Tăng thực hiện các nghi lễ quan trọng; giảng đường - nơi phật tử tu tập, nghe pháp, thực hiện các hoạt động cúng dường; và khu tăng khách - nơi ở của chư Tăng hoặc đón tiếp Phật tử đến tá túc.
Chùa Pothiwong có tổng diện tích hơn 300 m2, được xây dựng với quy mô ba tầng, trong đó tầng dưới dành cho khu tăng khách, tầng giữa là giảng đường và tầng trên cùng là chánh điện và chiều cao từ mặt đất đến đỉnh chánh điện là hơn 40 m.
Không chỉ mang giá trị về kiến trúc, hai ngôi chùa còn là nơi sinh hoạt văn hóa, giáo dục và tín ngưỡng của cộng đồng Khmer tại TP Hồ Chí Minh. Hằng năm, tại Chantarangsay và Pothiwong diễn ra nhiều hoạt động gắn với các lễ hội, phong tục, tập quán truyền thống của đồng bào Khmer. Đây cũng là nơi tổ chức các lớp dạy chữ Khmer, giáo dục đạo đức Phật giáo cho con em đồng bào, góp phần gìn giữ tiếng nói, chữ viết và các giá trị văn hóa truyền thống.
Theo các vị cao niên trong cộng đồng Khmer, chùa không đơn thuần là nơi tu hành và thờ phụng mà còn là trung tâm văn hóa, giáo dục của cộng đồng. Qua các hoạt động lễ hội, sinh hoạt tôn giáo và giao lưu văn hóa, chùa đã trở thành điểm gặp gỡ, kết nối giữa các thế hệ người Khmer; đồng thời mở rộng giao lưu với cộng đồng các dân tộc khác trên địa bàn Thành phố.
Điều 8 của Nghị định số 269/2026/NĐ-CP của Chính phủ "Quy định một số cơ chế, chính sách bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số" đã quy định rõ việc Phát triển chủ thể văn hóa tiềm năng và xây dựng không gian trải nghiệm văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số trong các cơ sở giáo dục, khu dân cư để phát triển chủ thể văn hóa tiềm năng.
Theo đó, việc xây dựng không gian trải nghiệm văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số trong cơ sở giáo dục và khu dân cư nhằm tạo điều kiện để các chủ thể văn hóa tiềm năng được tìm hiều, thực hành, trải nghiệm và tiếp cận các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc thiều số.
