Sắc đỏ trên trang phục truyền thống của phụ nữ Pà Thẻn ở xã Tân Trịnh (tỉnh Tuyên Quang) hiện diện bền bỉ trong đời sống thường ngày, lễ hội, đám cưới hỏi và cả những buổi truyền dạy nghề thêu, dệt giữa các thế hệ. Từng đường kim, mũi chỉ, hoa văn không chỉ tạo vẻ đẹp độc đáo, riêng có cho bộ trang phục mà còn góp phần lưu giữ ký ức văn hóa, tín ngưỡng và tri thức dân gian của đồng bào.
Lưu giữ tri thức dân gian bằng màu sắc và hoa văn
Với người Pà Thẻn, trang phục truyền thống là một chỉnh thể văn hóa được tạo nên từ nhiều công đoạn thủ công công phu, đòi hỏi sự kiên trì, khéo léo và hiểu biết sâu sắc về phong tục của cộng đồng. Từ se sợi, dệt vải, nhuộm chàm, vẽ sáp ong đến thêu hoa văn, đính tua, ghép các mảng trang trí, mỗi khâu đều ghi dấu đôi bàn tay khéo léo người phụ nữ. Sắc đỏ là điểm nhấn nổi bật trên trang phục của phụ nữ Pà Thẻn. Trong quan niệm dân gian, màu đỏ gắn với lửa, sự ấm áp, sinh sôi và may mắn nên trên những bộ váy áo truyền thống, sắc đỏ là gam màu chủ đạo, nổi bật trên nền chàm và các đường thêu nhiều màu. Trong ngày hội, ngày cưới hay các nghi lễ quan trọng, sắc đỏ ấy làm sáng lên không gian bản làng.
Nghệ nhân Phù Thị Hán, người có nhiều năm gắn bó với nghề thêu thổ cẩm Pà Thẻn ở xã Tân Trịnh. Bà cho biết, mỗi họa tiết trên trang phục đều có tên gọi và ý nghĩa riêng. Có hoa văn gắn với truyền thuyết, có họa tiết mô phỏng con vật gần gũi trong đời sống sản xuất, có hình tượng thể hiện quan niệm của cộng đồng về con người, thiên nhiên và thế giới tâm linh. Những hình con chó, chân chó, con trâu, ách vai trâu, con rắn, chân gà, hạt dưa, đầu người, đầu rồng… không phải tự nhiên được thêu lên mà là cách người Pà Thẻn gửi gắm câu chuyện của dân tộc mình.
Trong hệ thống hoa văn ấy, có những chi tiết là bắt buộc để nhận diện trang phục Pà Thẻn. Do đó, phụ nữ khi học thêu thường phải bắt đầu từ những họa tiết cơ bản, sau đó mới học cách phối màu, bố cục và hoàn thiện từng mảng trang trí lớn. Người thêu giỏi không chỉ thêu đều tay, chắc mũi, mà còn phải biết đặt hoa văn đúng vị trí, tạo sự hài hòa giữa màu sắc, đường nét và ý nghĩa biểu tượng. Trang phục cũng phản ánh những dấu mốc quan trọng trong cuộc đời người phụ nữ. Các chi tiết trang trí, tua rua, màu sắc có thể cho biết người mặc là thiếu nữ hay phụ nữ đã lập gia đình. Trong ngày cưới, bộ trang phục của cô dâu thường cầu kỳ hơn, được chuẩn bị công phu như một phần của hồi môn, thể hiện sự khéo léo, niềm tự hào của người con gái trước khi về nhà chồng.
Điều đáng quý là ở Tân Trịnh, tri thức làm trang phục truyền thống vẫn được trao truyền trong gia đình, dòng họ và cộng đồng. Những bé gái Pà Thẻn từ nhỏ đã được quan sát bà, mẹ dệt vải, thêu hoa văn. Lớn hơn, các em học từng thao tác, từ những đường kim đơn giản đến những mảng trang trí phức tạp. Việc học nghề không diễn ra trong lớp học cố định, mà thấm dần qua đời sống hằng ngày, qua những buổi nông nhàn, những tối sum họp bên bếp lửa, những lần chuẩn bị váy áo cho ngày hội.
Nghề làm trang phục vì thế không chỉ tạo ra sản phẩm vật chất, mà còn duy trì mối liên kết giữa các thế hệ. Mỗi người phụ nữ khi cầm kim thêu không chỉ học kỹ thuật, mà còn học cách hiểu về nguồn cội, vị trí của mình trong cộng đồng. Đó là lý do trang phục Pà Thẻn được ví như một “kho tư liệu sống”, nơi những câu chuyện dân gian được lưu giữ bằng màu sắc và hoa văn.
Từ giữ nghề đến mở hướng du lịch
Đồng bào dân tộc Pà Thẻn, thôn Thượng Minh, xã Hồng Quang (Lâm Bình, Tuyên Quang) thêu, dệt thổ cẩm. Ảnh: Hoàng Hải/TTXVN
Ngày nay, trang phục may sẵn ngày càng phổ biến, việc duy trì một nghề thủ công mất nhiều thời gian như dệt, thêu, làm trang phục truyền thống không tránh khỏi khó khăn. Phải mất nhiều tháng để hoàn chỉnh một bộ trang phục của phụ nữ Pà Thẻn, trong khi người trẻ ngày nay có nhiều lựa chọn về việc làm và sinh kế. Tuy vậy, ở Tân Trịnh, nghề thêu, dệt vẫn được cộng đồng gìn giữ bởi đây không chỉ là kỹ năng thủ công, mà là một phần bản sắc văn hóa dân tộc.
Ông Tăng Trung In, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Tân Trịnh cho biết, địa phương xác định bảo tồn văn hóa truyền thống của đồng bào Pà Thẻn là nhiệm vụ quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội. Trong đó, nghệ thuật trang trí trên trang phục truyền thống là một giá trị đặc sắc, góp phần mở thêm hướng phát triển các sản phẩm trải nghiệm văn hóa gắn với đời sống bản địa. Khi du khách đến Tân Trịnh, điều gây ấn tượng mạnh không chỉ là cảnh quan, mà còn là sắc màu văn hóa thể hiện qua trang phục, lễ hội, nếp sinh hoạt và sự hiếu khách của người dân.
Từ thực tế đó, xã Tân Trịnh đang từng bước khuyến khích các nghệ nhân, phụ nữ trong cộng đồng duy trì nghề thêu, dệt; lồng ghép việc giới thiệu trang phục truyền thống trong các hoạt động văn hóa, du lịch. Du khách khi đến với các bản làng Pà Thẻn có thể tìm hiểu quy trình làm trang phục, nghe giới thiệu ý nghĩa hoa văn, quan sát nghệ nhân thêu tay hoặc trực tiếp trải nghiệm một số công đoạn đơn giản. Cách làm này giúp di sản không bị “đóng khung” chỉ trưng bày, mà tiếp tục sống trong không gian cộng đồng.
Chị Nguyễn Hải Hà du khách đến từ Hà Nội chia sẻ, điều khiến chị nhớ nhất khi đến Tân Trịnh là sắc đỏ nổi bật trên trang phục phụ nữ Pà Thẻn. Ban đầu, chị bị cuốn hút bởi màu sắc rực rỡ, khi được nghe nghệ nhân giải thích về từng họa tiết, chị hiểu rằng phía sau vẻ đẹp ấy là cả một chiều sâu văn hóa. Với nhiều du khách, những trải nghiệm như vậy khiến chuyến đi không chỉ dừng lại ở tham quan, mà trở thành hành trình khám phá đời sống bản địa.
Nghệ thuật trang trí trên trang phục truyền thống của người Pà Thẻn hiện vẫn được gìn giữ trong đời sống cộng đồng ở nhiều địa phương vùng cao của tỉnh Tuyên Quang như Tân Trịnh, Thông Nguyên, Tân Quang, Liên Hiệp… Đây là một giá trị văn hóa đặc sắc, kết tinh tri thức dân gian, kỹ năng thủ công và quan niệm thẩm mỹ của đồng bào Pà Thẻn. Việc tiếp tục bảo tồn, truyền dạy và quảng bá giá trị trang phục truyền thống không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc, mà còn mở thêm hướng phát triển sản phẩm du lịch cộng đồng gắn với đời sống bản địa.
Điều quan trọng trong bảo tồn trang phục truyền thống của người Pà Thẻn là phải giữ được vai trò chủ thể của cộng đồng. Khi người dân còn tự hào mặc trang phục dân tộc trong lễ hội, cưới hỏi, sinh hoạt văn hóa; khi phụ nữ Pà Thẻn còn truyền dạy cho con cháu cách dệt vải, thêu hoa văn, phối màu; khi nghề truyền thống có thể gắn với sinh kế và du lịch cộng đồng, thì di sản sẽ không chỉ được lưu giữ trong ký ức, mà tiếp tục hiện diện sống động trong đời sống hôm nay.
Ở Tân Trịnh, những bàn tay người phụ nữ cần mẫn thêu từng mũi chỉ vẫn âm thầm nối dài mạch nguồn văn hóa đồng bào Pà Thẻn. Sắc đỏ rực rỡ trên nền chàm không chỉ gợi nhớ quá khứ, mà còn mở ra một hướng đi mới cho bà con, đó là bảo tồn di sản sống trong cộng đồng, để văn hóa trở thành nguồn lực phát triển bền vững.../.
Tên tự gọi: Pà Hưng.
Tên gọi khác: Mèo Lài, Mèo Hoa, Mèo Ðỏ, Bát tiên tộc...
Dân số: 6.811 người (Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009).
Ngôn ngữ: Thuộc ngữ hệ Hmông-Dao.
Lịch sử: Theo truyền thuyết, người Pà Thẻn ở vùng Than Lô (Trung Quốc) đến Việt Nam cách đây khoảng 200-300 năm với câu chuyện vượt biển cùng người Dao.
Hoạt động sản xuất: Trước kia người Pà Thẻn sống chủ yếu bằng nương rẫy. Phương thức canh tác là phát đốt rồi chọc lỗ, tra hạt. Cây trồng gồm lúa, ngô và các loại rau, đậu, khoai sọ, khoai môn. Công cụ sản xuất là rìu, cuốc, dao. Do sản xuất phụ thuộc vào thiên nhiên, nhất là những lúc mất mùa, giáp hạt, người Pà Thẻn vẫn phải lên rừng đào củ mài, củ nâu... Vì thế hái lượm còn đóng vai trò đáng kể trong đời sống kinh tế. Nghề dệt của họ có từ lâu đời, sản phẩm dệt được nhiều dân tộc xung quanh ưa thích. Ðàn ông thường đan lát, làm mộc. Người Pà Thẻn chăn nuôi các loại gia súc và gia cầm như: trâu, bò, dê, lợn, gà. Ngoài phục vụ nhu cầu sức kéo, chăn nuôi còn nhằm thoả mãn nhu cầu tiêu dùng và lễ nghi tôn giáo.
Ăn: Người Pà Thẻn chủ yếu ăn cơm tẻ, ngày hai bữa chính, thích các món ăn luộc hay xào.
Mặc: Bộ trang phục của phụ nữ Pà Thẻn còn giữ được nhiều yếu tố riêng. Bộ trang phục của phụ nữ gồm: áo, váy, khăn trong và khăn ngoài, màu sắc rất sặc sỡ. Một số mô típ trang trí trên quần áo của họ cũng gần giống như của người Dao.
Ở: Hiện họ cư trú tại hai tỉnh Tuyên Quang và Hà Giang. Tuỳ từng nơi, người Pà Thẻn quen ở nhà sàn, nhà nền đất hay nửa sàn nửa nền đất. Hiện nay nhiều nơi đồng bào đã dựng nhà cột kê khang trang, vững chãi.
Phương tiện vận chuyển: Gánh là cách vận chuyển chính của người Pà Thẻn.
Quan hệ xã hội: Quan hệ xóm giềng giữ vai trò chủ đạo. Thôn xóm hoà thuận, các gia đình thường quan tâm giúp đỡ lẫn nhau, đổi công cho nhau những lúc thời vụ hay những công việc cần lao động. Trong một bản của ngươi Pà Thẻn có nhiều dòng họ cùng cư trú, trong đó thường có một dòng họ lớn nhất. Người Pà Thẻn có 8 họ gốc và một số họ khác của ngươi Dao (Bàn, Triệu). Mỗi họ chia ra nhiều chi họ gắn với truyền thuyết riêng.
Cưới xin: Gia đình một vợ một chồng bền vững. Việc lấy nhau giữa những người cùng họ bị nghiêm cấm ngặt. Rất hiếm các trường hợp người chồng lấy vợ hai, vợ chồng ít khi ly dị. Việc ngoại tình bị xã hội lên án. Từ khi dạm hỏi cho đến lễ cưới phải qua nhiều nghi lễ. Có hai hình thức ở rể là ở rể tạm thời (tối đa 12 năm) và ở rể đời - sang ở hẳn bên nhà vợ, con mang họ mẹ.
Ma chay: Khi có người chết thì người nhà bắn ba phát súng báo hiệu, sau đó tiến hành khâm liệm. Lễ vật dùng cho đám ma do con đã có chồng đưa đến phúng viếng. Mỗi người viếng một con lợn khoảng 25 kg, nhà nghèo thì chỉ 7 con gà trống. Quan tài làm bằng thân cây khoét rỗng. Trong quan tài có đổ gạo rang, phủ giấy bản rồi mới đóng chốt hạ huyệt.
Thờ cúng: Người Pà Thẻn tin vào sự tồn tại của các siêu linh, vạn vật có linh hồn. Ma quỷ, thần thánh gồm hai loại: lành dữ. Loại lành gồm các thần ở trên trời, tổ tiên, thổ địa...; loại ma dữ như ma sông, ma suối, ma của người chết bất đắc kỳ tử... chúng thường phá hoại mùa màng, làm hại gia súc.
Chủ yếu là thờ cúng tổ tiên trong nhà. Bàn thờ làm bằng tấm gỗ hình chữ U lộn ngược. Mặt bàn để một bát hương và một bát nước lã. Người Pà Thẻn có nhiều tín ngưỡng liên quan đến nông nghiệp như: cúng trước khi tra hạt, lễ cúng cơm mới. Truyền thuyết về sự xuất hiện của cây lúa là do 3 con vật: chó, mèo, lợn lấy trộm giống lúa trên trời về cho con người, nên khi cúng cơm mới phải cho 3 con vật trên ăn trước. Khi hạn hán lâu, dân bản làm lễ cầu mưa. Các nghi lễ liên quan đến chăn nuôi, săn bắn cũng được chú trọng.
Lễ tết: Người Pà Thẻn ăn tết nguyên đán và các tết như các dân tộc khác ở vùng Ðông Bắc.
Lịch: Vận dụng âm lịch trong sản xuất, đời sống.
Học: Nhiều người biết đọc, viết chữ Nôm Tày, Nùng.
Văn nghệ: Ðời sống văn nghệ phong phú như ca hát, thổi sáo và các trò chơi dân gian.
Theo cema.gov.vn
