Gắn Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc (18/11) với Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11) không chỉ tạo không gian giao lưu, gặp gỡ mà còn khơi dậy ý thức gìn giữ bản sắc, phát huy sức mạnh đoàn kết, xây dựng đời sống văn hóa từ mỗi bản làng, khu dân cư.
Không chỉ là dịp gặp gỡ, giao lưu, Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc còn trở thành không gian để đồng bào Thái cùng ôn lại truyền thống, thắt chặt tình làng nghĩa xóm, chung tay gìn giữ bản sắc văn hóa và phát huy tiềm năng du lịch địa phương. Ảnh: TTXVN phát
Sắc màu văn hóa làm nên sức mạnh cộng đồng
Những ngày tháng 11, tiếng cồng chiêng, tiếng cười nói hòa cùng điệu múa và trò chơi dân gian tạo nên không khí vui tươi, rộn ràng tại các bản làng xã Châu Tiến. Không chỉ là dịp gặp gỡ, giao lưu, Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc còn trở thành không gian để đồng bào Thái cùng ôn lại truyền thống, thắt chặt tình làng nghĩa xóm, chung tay gìn giữ bản sắc văn hóa và phát huy tiềm năng du lịch địa phương.
Tại bản Hoa Tiến, không khí ngày hội hiện diện qua các hoạt động văn nghệ, thể thao và trò chơi dân gian như, tung còn, kéo co, đẩy gậy, đi cà kheo. Người cao tuổi, thanh niên, phụ nữ và trẻ em cùng hào hứng tham gia, cổ vũ. Những cuộc tranh tài tuy không đặt nặng thắng thua nhưng mang lại tiếng cười, sự phấn khởi, tạo cơ hội để người dân gặp gỡ, sẻ chia và thêm gắn bó.
Với 377 hộ, khoảng 1.800 nhân khẩu, Hoa Tiến là nơi lưu giữ nhiều nét văn hóa đặc sắc của đồng bào Thái cổ. Theo ông Sầm Văn Nam, Bí thư Chi bộ bản Hoa Tiến, tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ, trò chơi dân gian trong ngày hội là cách thiết thực để củng cố khối đại đoàn kết toàn dân. Qua đó, người dân có thêm cơ hội giao lưu, cùng nâng cao ý thức gìn giữ các giá trị truyền thống như, nghề dệt thổ cẩm, tiếng nói, trang phục, ẩm thực và sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Đây cũng là nền tảng để bản xây dựng đời sống văn hóa, gắn bảo tồn bản sắc với phát triển du lịch.
Không khí ấy còn được nối dài qua Liên hoan văn nghệ các dân tộc thiểu số xã Châu Tiến năm 2026, Giải thể thao các dân tộc thiểu số và chợ phiên “Mường Chiêng Ngam” tổ chức tại khu vực Hang Bua. Các làn điệu dân ca, dân vũ, trang phục truyền thống, món ăn bản địa cùng sản phẩm thủ công góp phần giới thiệu nét đẹp văn hóa của đồng bào tới du khách.
Theo ông Nguyễn Tiến Hùng, Chủ tịch UBND xã Châu Tiến, địa phương xác định bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc phải gắn với nâng cao đời sống người dân, khai thác tiềm năng du lịch. Thông qua các hoạt động cộng đồng, xã khuyến khích nhân dân duy trì nghề truyền thống, gìn giữ ẩm thực, trò chơi dân gian, làn điệu dân ca, đồng thời xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, đoàn kết tại khu dân cư.
Từ những cuộc vui trong ngày hội đến việc duy trì nghề dệt, nếp nhà sàn và phong tục truyền thống, văn hóa đang được gìn giữ bằng chính sự tham gia của cộng đồng. Khi người dân cùng chung tay bảo tồn di sản của cha ông, bản sắc không chỉ được tiếp nối qua các thế hệ mà còn trở thành nguồn lực để Châu Tiến phát triển du lịch, quảng bá hình ảnh quê hương và nâng cao đời sống đồng bào.
Tại nhiều bản làng miền Tây Nghệ An, không khí chuẩn bị Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc cũng diễn ra sôi nổi. Nhà văn hóa được chỉnh trang, đường bản sạch đẹp; các đội văn nghệ quần chúng tranh thủ tập luyện tiết mục mang đậm bản sắc dân tộc. Người cao tuổi hướng dẫn con cháu điệu múa truyền thống, phụ nữ chuẩn bị trang phục, món ăn đặc trưng để giới thiệu trong ngày hội. Từ những hoạt động bình dị ấy, không gian văn hóa cộng đồng được khơi mở, tạo sự gắn kết giữa các gia đình, dòng họ và các thế hệ.
Đáng chú ý, hoạt động văn hóa không chỉ thu hút người lớn tuổi mà ngày càng có sự tham gia đông đảo của thanh thiếu niên. Các em nhỏ được mặc trang phục truyền thống, tập múa, nghe ông bà kể về phong tục dân tộc. Đây là cách trao truyền tự nhiên, giúp thế hệ trẻ thêm yêu và tự hào về nguồn cội.
Bên cạnh gìn giữ bản sắc, Ngày hội Đại đoàn kết còn là dịp để người dân nhìn lại việc đã làm được, thẳng thắn trao đổi những vấn đề còn tồn tại ở khu dân cư. Từ vận động gia đình đưa trẻ đến trường, hỗ trợ hộ nghèo, xóa bỏ hủ tục đến làm đường giao thông, bảo vệ rừng, giữ gìn an ninh trật tự...mọi nội dung đều được bàn bạc công khai, tạo sự đồng thuận trong nhân dân.
Ông Lô Xuân Thao, Bí thư Đảng ủy xã Châu Khê cho biết, thông qua Ngày hội Đại đoàn kết, địa phương khuyến khích người dân tham gia văn nghệ, thể thao, giới thiệu phong tục, ẩm thực truyền thống; đồng thời lồng ghép tuyên truyền xây dựng nếp sống văn minh, phát triển kinh tế và chăm lo hộ khó khăn. Không dừng lại ở dịp lễ hội, các bản cần duy trì đội văn nghệ, câu lạc bộ, khuyến khích nghệ nhân truyền dạy cho thế hệ trẻ, tạo điều kiện để người dân trở thành chủ thể gìn giữ và phát huy di sản.
Chung mạch nguồn văn hóa
Việc gắn Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc với Ngày Văn hóa Việt Nam tạo thêm không gian để các địa phương tôn vinh bản sắc, khơi dậy niềm tự hào và trách nhiệm của mỗi người trong gìn giữ di sản. Ảnh: TTXVN phát
Nếu miền Tây Nghệ An nổi bật bởi sự đa dạng văn hóa các dân tộc thiểu số, ở vùng đồng bằng, giá trị truyền thống kết tinh qua làn điệu dân ca ví, giặm, phong tục làng quê, truyền thống hiếu học và tinh thần đoàn kết cộng đồng.
Ở xã Kim Liên, câu hát ví, giặm từ lâu đã gắn bó với đời sống người dân. Từ lời ru của bà, của mẹ đến những câu hát giao duyên, đối đáp trong lao động và sinh hoạt cộng đồng, dân ca ví, giặm phản ánh tình cảm gia đình, tình yêu quê hương, đất nước và nét đẹp trong ứng xử của người xứ Nghệ. Di sản này không chỉ là niềm tự hào mà còn là sợi dây kết nối các thế hệ, giúp người dân thêm gắn bó với quê hương.
Trong Ngày hội Đại đoàn kết, các tiết mục dân ca ví, giặm thường được lựa chọn biểu diễn. Không cần sân khấu cầu kỳ, chỉ với vài nhạc cụ đơn giản, những người yêu dân ca trong xóm đã có thể cùng cất lên câu hát quen thuộc. Có người đã cao tuổi, gắn bó với phong trào văn nghệ nhiều năm; có người là thanh niên, học sinh mới làm quen với di sản nhưng đều chung niềm yêu thích làn điệu quê hương.
Nghệ nhân Ưu tú Lê Thị Bích Thủy, Câu lạc bộ dân ca ví, giặm Kim Liên chia sẻ, trước đây, bà con thường hát ví, giặm trong những buổi lao động, sinh hoạt cộng đồng. Bây giờ, khi có các hoạt động văn nghệ ở khu dân cư, mọi người lại có dịp gặp gỡ, tập luyện và biểu diễn. Điều vui nhất là có thêm nhiều cháu nhỏ tham gia, biết hát những câu ví, giặm của quê hương. Người lớn tuổi cũng có thêm động lực để truyền dạy, bởi nếu lớp trẻ không biết, không yêu thì di sản khó được duy trì lâu dài.
Không chỉ có dân ca ví, giặm, văn hóa cộng đồng ở Kim Liên còn được bồi đắp qua truyền thống hiếu học, tinh thần tương thân tương ái và ý thức chung tay xây dựng quê hương. Các hoạt động khuyến học, khuyến tài, chăm lo gia đình chính sách, giúp đỡ hộ khó khăn, xây dựng đường làng ngõ xóm sạch đẹp được duy trì thông qua sự phối hợp giữa Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể và nhân dân.
Tại các khu dân cư, nhà văn hóa không chỉ là nơi hội họp mà trở thành không gian sinh hoạt văn hóa, nơi các câu lạc bộ dân ca, thể thao, người cao tuổi và đoàn thể gặp gỡ, giao lưu. Những hoạt động này giúp tăng cường sự gắn bó, tạo môi trường để giá trị truyền thống được duy trì trong đời sống hiện đại.
Bà Nguyễn Thị Phương Thúy, Bí thư Đảng ủy xã Kim Liên cho biết, xây dựng đời sống văn hóa không chỉ là thực hiện các tiêu chí gia đình văn hóa, khu dân cư văn hóa quan trọng hơn là hình thành nếp sống đoàn kết, trách nhiệm, biết sẻ chia và cùng nhau phát triển. Mỗi người dân vừa là người thụ hưởng, vừa là chủ thể đóng góp vào các hoạt động văn hóa địa phương.
Việc gắn Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc với Ngày Văn hóa Việt Nam tạo thêm không gian để các địa phương tôn vinh bản sắc, khơi dậy niềm tự hào và trách nhiệm của mỗi người trong gìn giữ di sản.
Bà Võ Thị Minh Sinh, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Nghệ An nhấn mạnh: “Lấy văn hóa làm nền tảng, lấy con người làm trung tâm, lấy đoàn kết làm sức mạnh và lấy hạnh phúc của nhân dân làm đích đến”. Theo bà, văn hóa không chỉ nuôi dưỡng tâm hồn mà còn là nguồn lực nội sinh, động lực quan trọng cho phát triển bền vững.
Để những giá trị ấy tiếp tục lan tỏa, các địa phương cần phát huy vai trò chủ thể của người dân, duy trì câu lạc bộ văn nghệ, khuyến khích nghệ nhân truyền dạy và tạo điều kiện để thế hệ trẻ thực hành di sản. Khi tiếng khèn miền Tây, điệu múa xòe hay câu ví, giặm được tiếp nối trong đời sống thường ngày, văn hóa sẽ trở thành sợi dây kết nối các thế hệ, bồi đắp tình làng nghĩa xóm, góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và tạo động lực phát triển quê hương.
Tên tự gọi: Tay hoặc Thay
Tên gọi khác: Tay Thanh, Man Thanh, Tay Mười, Tày Mường, Hàng Tổng, Tay Dọ, Thổ.
Nhóm địa phương: Ngành Ðen (Tay Ðăm), Ngành trắng (Tay Ðón hoặc Khao).
Dân số: 1.550.423 người (Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009).
Ngôn ngữ: Thuộc nhóm ngôn ngữ Tày - Thái (ngữ hệ Thái - Ka Ðai).
Lịch sử: Người Thái có cội nguồn ở vùng Đông Nam Á lục địa, tổ tiên xa xưa của người Thái có mặt ở Việt Nam từ rất sớm.
Hoạt động sản xuất: Người Thái sớm đi vào nghề trồng lúa nước trong hệ thống thuỷ lợi thích hợp được đúc kế như một thành ngữ - "mương, phai, lái, lịn" (khơi mương, đắp đập, dẫn nước qua vật chướng ngại, đặt máng) trên các cánh đồng thung lũng. Họ làm ruộng cấy một vụ lúa nếp, nay chuyển sang 2 vụ lúa tẻ. Họ còn làm nương để trồng thêm lúa, ngô, hoa màu, cây thực phẩm và đặc biệt bông, cây thuốc nhuộm, dâu tằm để dệt vải.
Cót xát rất phổ biến ở vùng người Thái, dùng để trải trên sàn trước khi xếp chiếu phục tay và các tấm đệm ngủ lên trên. Cót được đan bằng cây mạy loi, một loại cây thuộc loài tre, nứa mọc trên núi đá vôi cao.
Ăn: Ngày nay gạo tẻ đã trở thành lương thực chính, gạo nếp vẫn được coi là lương ăn truyền thống. Gạo nếp ngâm, bỏ vào chõ, đặt lên bếp, đồ thành xôi. Trên mâm ăn không thể thiếu được món ớt giã hoà muối, tỏi, có rau thơm, mùi, lá hành... có thể thêm gan gà luộc chín, ruột cá, cá nướng... gọi chung là chéo. Hễ có thịt các con vật ăn cỏ thuộc loài nhai lại thì buộc phải có nước nhúng lấy từ lòng non (nặm pịa). Thịt cá ăn tươi thì làm món nộm, nhúng (lạp, cỏi), ướp muối, thính làm mắm; ăn chín, thích hợp nhất phải kể đến các món chế biến từ cách nướng, lùi, đồ, sấy, sau đó mới đến canh, xào, rang, luộc...
Họ ưa thức ăn có các vị: cay, chua, đắng, chát, bùi, ít dùng các món ngọt, lợ, đậm, nồng... hay uống rượu cần, cất rượu. Người Thái hút thuốc lào bằng điếu ống tre, nứa và chạm bằng mảnh đóm tre ngâm, khô nỏ. Người Thái Trắng trước khi hút còn có lệ mời người xung quanh như trước khi ăn.
Mặc: Cô gái Thái đẹp nhờ mặc áo cánh ngắn, đủ màu sắc, đính khuy bạc hình bướm, nhện, ve sầu... chạy trên đường nẹp xẻ ngực, bó sát thân, ăn nhịp với chiếc váy vải màu thâm, hình ống; thắt eo bằng dải lụa màu xanh lá cây; đeo dây xà tích bạc ở bên hông. Ngày lễ có thể vận thêm áo dài đen, xẻ nách, hoặc kiểu chui đầu, hở ngực có hàng khuy bướm của áo cánh, chiết eo, vai phồng, đính vải trang trí ở nách, và đối vai ở phía trước như của Thái Trắng. Nữ Thái Ðen đội khăn piêu nổi tiếng trong các hình hoa văn thêu nhiều màu sắc rực rỡ. Nam người Thái mặc quần cắt để thắt lưng; áo cánh xẻ ngực có túi ở hai bên gấu vạt, áo người Thái Trắng có thêm một túi ở ngực trái; cài khuy tết bằng dây vải. Màu quần áo phổ biến là đen, có thể màu gạch non, hoa kẻ sọc hoặc trắng. Ngày lễ mặc áo đen dài, xẻ nách, bên trong có một lần áo trắng, tương tự để mặc lót. Bình thường cuốn khăn đen theo kiểu mỏ rìu. Khi vào lễ cuốn dải khăn dài một sải tay.
Ở: Ở nhà sàn, dáng vẻ khác nhau: nhà mái tròn khum hình mai rùa, hai đầu mai rùa, hai đầu mái hồi có khau cút; nhà 4 mái mặt bằng sàn hình chữ nhật gần vuông, hiên có lan can; nhà sàn dài, cao, mỗi gian hồi làm tiền sảnh; nhà mái thấp, hẹp lòng, gần giống nhà người Mường.
Phương tiện vận chuyển: Gánh là phổ biến, ngoài ra gùi theo kiểu chằng dây đeo vắt qua trán, dùng ngựa cưỡi, thồ nay. ở dọc các con sông lớn họ rất nổi tiếng trong việc xuôi ngược bằng thuyền đuôi én.
Quan hệ xã hội: Cơ cấu xã hội cổ truyền được gọi là bản mường hay theo chế độ phìa tạo Tông tộc Thái gọi là Ðằm. Mỗi người có 3 quan hệ dòng họ trọng yếu: Ải Noong (tất cả các thành viên nam sinh ra từ một ông tổ bốn đời). Lung Ta (tất cả các thành viên nam thuộc họ vợ của các thế hệ). Nhinh Xao (tất cả các thành viên nam thuộc họ người đến làm rể). (tất cả các thành viên nam sinh ra từ một ông tổ bốn đời). Lung Ta (tất cả các thành viên nam thuộc họ vợ của các thế hệ). Nhinh Xao (tất cả các thành viên nam thuộc họ người đến làm rể).
Cưới xin: Trước kia người Thái theo chế độ hôn nhân mua bán và ở rể nên việc lấy vợ và lấy chồng phải qua nhiều bước, trong đó có 2 bước cơ bản:
Cưới lên (đong khửn) - đưa rể đến cư trú nhà vợ - là bước thử thách phẩm giá, lao động của chàng rể. Người Thái Ðen có tục búi tóc ngược lên đỉnh đầu cho người vợ ngay sau lễ cưới này. Tục ở rể từ 8 đến 12 năm.
Cưới xuống (đong lông) đưa gia đình trở về với họ cha.
Sinh đẻ: Phụ nữ đẻ theo tư thế ngồi, nhau bỏ vào ống tre đem treo trên cành cây ở rừng. Sản phụ được sưởi lửa, ăn cơm lam và kiêng khem một tháng; ống lam bó đem treo trên cành cây. Có nghi thức dạy trẻ lao động theo giới và mời Lung Ta đến đặt tên chi cháu.
Ma chay: Lễ tang có 2 bước cơ bản:
Pông: Phúng viếng tiễn đưa hồn người chết lên cõi hư vô, đưa thi thể ra rừng chôn (Thái Trắng), thiếu (Thái Ðen).
Xống: gọi ma trở về ngụ ở gian thờ cúng tổ tiên ở trong nhà.
Nhà mới: Dẫn chủ nhân lên nhận nhà Lung Ta châm lửa đốt củi ở bếp mới. Người ta thực hiện tại nghi lễ, cúng đọc bài mo xua đuổi điều ác thu điều lành, cúng tổ tiên, vui chơi.
Lễ tết: Cúng tổ tiên ở người Thái Ðen vào tháng 7, 8 âm lịch. Người Thái Trắng ăn tết theo âm lịch. Bản Mường có cúng thần đất, núi, nước và linh hồn người làm trụ cột.
Lịch: Theo hệ can chi như âm lịch. Lịch của người Thái Ðen chênh với âm lịch 6 tháng.
Học: Người Thái có mẫu tự theo hệ Sanscrit. Họ học theo lệ truyền khẩu. Người Thái có nhiều tác phẩm cổ viết về lịch sử, phong tục, luật tục và văn học.
Văn nghệ: Người Thái có các điệu xoè, các loại sáo lam và tiêu, có hát thơ, đối đáp giao duyên phong phú.
Chơi: Trò chơi của người Thái phổ biến là ném còn, kéo co, đua ngựa, dạo thuyền, bắn nỏ, múa xoè, chơi quay và quả mák lẹ. Nhiều trò chơi cho trẻ em.
Mỗi nhà người Thái thường có hai bếp, một bếp để tiếp khách, sưởi ấm, một bếp khác để nấu cơm. Chõ xôi (ninh đồng, chõ gỗ) được đặt trên 3 ông đầu rau bằng đá. Phía trên bếp có giàn để các thức cần sấy khô. Người Thái thường dùng ghế mây tròn để ngồi quanh bếp.
Theo cema.gov.vn