Dưới tán rừng, người dân vùng cao Lai Châu đang tận dụng để phát triển thảo quả, sa nhân, sâm Lai Châu và nhiều loại dược liệu quý.
Trên địa bàn tỉnh, cùng với người dân, ngày càng có nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã tham gia xây dựng vùng nguyên liệu, chế biến sâu, chuyển giao kỹ thuật và liên kết bao tiêu sản phẩm. Từ đó, giá trị của dược liệu dưới tán rừng được nâng cao, chuyển hóa thành sinh kế, tạo thu nhập lâu dài cho người dân vùng cao.
Biến lợi thế thành sinh kế lâu dài
Lai Châu là một trong những địa phương có nguồn tài nguyên rừng lớn, với hơn 511.000 ha rừng, tỷ lệ che phủ đạt trên 54%; trong đó, có gần 96% diện tích là rừng tự nhiên, nơi lưu giữ hệ sinh thái phong phú với hơn 2.400 loài thực vật và 548 loài động vật. Những cánh rừng trải dài từ vùng thấp đến các đỉnh núi cao không chỉ giữ vai trò bảo tồn đa dạng sinh học mà còn là điều kiện lý tưởng để phát triển nhiều loài dược liệu có giá trị kinh tế cao. Khí hậu mát mẻ, độ ẩm ổn định cùng lớp thảm mục dày dưới tán rừng giúp sâm Lai Châu, sa nhân tím, đương quy, thất diệp nhất chi hoa, thảo quả... sinh trưởng tốt, cho chất lượng vượt trội.
Từ những lợi thế tự nhiên trên, Lai Châu đang từng bước thay đổi cách tiếp cận trong phát triển lâm nghiệp, chuyển từ khai thác tài nguyên đơn thuần sang phát huy giá trị đa dụng của rừng. Dược liệu dưới tán rừng được xác định là một trong những ngành hàng chủ lực, kết hợp với lâm sản ngoài gỗ và du lịch sinh thái, hướng tới mục tiêu vừa bảo vệ rừng, vừa nâng cao thu nhập, tạo sinh kế bền vững cho người dân vùng cao.
Theo Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lai Châu Nguyễn Thành Đồng, phát triển dược liệu dưới tán rừng để tạo sinh kế cho người dân, gắn với bảo vệ rừng bền vững. Đối với tỉnh Lai Châu, việc phát triển dược liệu dưới tán rừng đã hình thành từ lâu, đặc biệt là phát triển các loại dược liệu như thảo quả, sa nhân, sâm Lai Châu. Để khai thác tiềm năng, phát triển bền vững, nâng cao giá trị dược liệu, tỉnh sẽ tiếp tục rà soát, quy hoạch vùng trồng phù hợp, thực hiện cấp mã vùng trồng cho các đơn vị trồng dược liệu…
Không chỉ sở hữu tiềm năng lớn, Lai Châu còn từng bước đưa lợi thế thành quy mô sản xuất cụ thể. Đến nay, toàn tỉnh có khoảng 23.070 ha cây dược liệu với nhiều chủng loại. Trong đó: quế đạt 12.547 ha, thảo quả 6.643 ha, sa nhân 2.534 ha, nghệ 631 ha, đương quy 371 ha, gừng 174 ha, sâm Lai Châu 141 ha, đảng sâm 18 ha và thất diệp nhất chi hoa (bảy lá một hoa) 11 ha. Riêng thảo quả và sa nhân chiếm khoảng 9.177 ha, tiếp tục là hai cây dược liệu chủ lực nhờ phù hợp với điều kiện sinh thái dưới tán rừng, chi phí đầu tư không quá lớn và mang lại nguồn thu nhập ổn định cho người dân vùng cao.
Khi diện tích vùng trồng ngày càng mở rộng, bài toán đặt ra với Lai Châu không còn là sản lượng mà là làm thế nào để nâng cao giá trị của từng sản phẩm dược liệu. Thực tế cho thấy, nhiều loại cây như thảo quả, sa nhân vẫn chủ yếu được tiêu thụ dưới dạng tươi hoặc sơ chế nên giá trị gia tăng còn thấp, phụ thuộc nhiều vào thị trường. Trong khi đó, các dược liệu có giá trị kinh tế cao như sâm Lai Châu, thất diệp nhất chi hoa hay lan kim tuyến mới được phát triển ở quy mô nhỏ, nguồn nguyên liệu chưa ổn định, chưa đáp ứng yêu cầu cho chế biến sâu và xây dựng thương hiệu.
Để tháo gỡ điểm nghẽn này, Lai Châu đang tập trung thu hút doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực dược liệu, từng bước hình thành chuỗi liên kết từ sản xuất đến tiêu thụ. Theo đó, doanh nghiệp phối hợp với các hợp tác xã và hộ dân xây dựng vùng nguyên liệu tập trung, cung cấp giống chất lượng, chuyển giao kỹ thuật canh tác, kiểm soát quy trình sản xuất và ký hợp đồng bao tiêu sản phẩm. Người dân sản xuất theo cùng một quy chuẩn, bảo đảm truy xuất nguồn gốc và đáp ứng yêu cầu của thị trường. Mô hình liên kết này không chỉ nâng cao giá trị dược liệu mà còn tạo đầu ra ổn định, giúp người dân yên tâm gắn bó lâu dài với kinh tế dưới tán rừng.
Thúc đẩy liên kết, chế biến sâu để tăng giá trị
Điểm khác biệt của Lai Châu hiện nay không chỉ nằm ở diện tích mà còn ở cách tổ chức sản xuất. Nếu như trước đây, người dân chủ yếu trồng nhỏ lẻ, tự phát, phụ thuộc vào thương lái thì nay nhiều vùng dược liệu đã được quy hoạch theo hướng tập trung, gắn với liên kết sản xuất và tiêu thụ. Đặc biệt, sự tham gia của doanh nghiệp đã tạo thêm động lực cho ngành dược liệu phát triển bài bản.
Nhiều đơn vị như Công ty Cổ phần Sâm Pu Si Lung, Công ty Cổ phần Thái Minh đã đầu tư phát triển vùng nguyên liệu sâm Lai Châu; cùng với đó là các hợp tác xã như Hợp tác xã Bảo tồn và Phát triển Sâm Lai Châu, Công ty TNHH Trí Đức LC... xây dựng mô hình liên kết với người dân từ khâu cung ứng giống, hướng dẫn kỹ thuật đến thu mua sản phẩm.
Ông Đinh Văn Đô, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần sâm Pu Si Lung cho biết, Công ty đã triển khai trồng sâm Lai Châu được 10 năm. Đến nay, diện tích vườn sâm đã được mở rộng lên gần 20ha. Doanh nghiệp đã đầu tư dây chuyền sản xuất tại khu vực vườn sâm để chế biến sâu các sản phẩm như rượu sâm, trà sâm, sâm mật ong…
Sự gắn kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và người trồng đã từng bước hình thành chuỗi giá trị dược liệu khép kín. Thay vì chỉ bán nguyên liệu tươi hoặc sơ chế như trước, nhiều sản phẩm đã được chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường. Đây được xem là nền tảng quan trọng để ngành dược liệu Lai Châu phát triển bền vững, nâng cao giá trị kinh tế dưới tán rừng và tạo sinh kế ổn định cho đồng bào vùng cao.
Tại bản Nà Tăm (xã Nậm Tăm), nhiều hộ dân đã chuyển một phần diện tích sang trồng dược liệu dưới tán rừng và liên kết với doanh nghiệp để bao tiêu đầu ra. Anh Sùng A Chu, một người dân ở bản Nà Tăm cho biết, gia đình anh đã liên kết với Công ty Trí Đức LC (Lai Châu) được 7 năm để trồng sâm Lai Châu, thất diệp nhất chi hoa và hoàng tinh. Cây dược liệu chăm sóc vất vả hơn nhiều loại cây khác, nhưng giá trị mang lại cũng cao hơn hẳn. Có doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm nên gia đình anh yên tâm đầu tư lâu dài, hiện đang muốn mở rộng diện tích và áp dụng thêm kỹ thuật mới.
Trong các loài dược liệu, sâm Lai Châu được xem là cây trồng chủ lực nhờ đặc tính bản địa và giá trị kinh tế vượt trội, chất lượng tốt, hàm lượng hoạt chất cao, đủ sức cạnh tranh trong nước và có tiềm năng xuất khẩu. Tỉnh có 23 tổ chức và 217 hộ gia đình, cá nhân thực hiện trồng Sâm Lai Châu với diện tích khoảng trên 140 ha, 70% diện tích là trồng dưới tán rừng. Để cây sâm thực sự trở thành hàng hóa có giá trị, các doanh nghiệp tham gia đầu tư đang tạo ra những chuyển biến rõ nét.
Ông Lê Văn Chiều, Giám đốc Công ty TNHH Trí Đức LC cho biết, Công ty đã liên kết với hơn 10 hộ dân tại bản Nà Tăm, cung cấp giống, hướng dẫn kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm cho sâm Lai Châu, hoàng tinh, tam thất, thất diệp nhất chi hoa, mạch môn. Công ty đang hướng tới đưa toàn bộ 32 hộ dân của bản trở thành vùng trồng dược liệu lớn, gắn việc trồng dược liệu dưới tán rừng với phát triển du lịch cộng đồng.
Phát triển kinh tế dưới tán rừng, đặc biệt là cây dược liệu, là hướng đi phù hợp với điều kiện tự nhiên của tỉnh Lai Châu. Mục tiêu không chỉ dừng ở tăng diện tích, mà quan trọng hơn là xây dựng chuỗi liên kết, nâng giá trị gia tăng và tạo sinh kế bền vững cho người dân, song song với bảo vệ rừng. Thời gian tới, tỉnh sẽ tiếp tục hoàn thiện quy hoạch vùng nguyên liệu, thu hút doanh nghiệp đầu tư chế biến sâu và xây dựng thương hiệu dược liệu Lai Châu./.
