Xã vùng cao Măng Ri là vùng lõi sinh trưởng tự nhiên của sâm Ngọc Linh tại tỉnh Quảng Ngãi. Từ các nghị quyết phát triển dược liệu của địa phương, mô hình liên kết giữa chính quyền, doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân đang từng bước hình thành chuỗi giá trị khép kín cho loại dược liệu quý này.
Không chỉ mở ra sinh kế bền vững dưới tán rừng, sâm Ngọc Linh còn được kỳ vọng trở thành cây dược liệu chủ lực, tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội then chốt cho địa phương.
Đánh thức tiềm năng vùng lõi
Xã Măng Ri nằm ở vùng lõi của quần thể sâm Ngọc Linh với những điều kiện tự nhiên thuận lợi như độ cao lý tưởng trên 1.200m, đất giàu dinh dưỡng, khí hậu ôn đới mát mẻ quanh năm. Đặc biệt, lớp đất feralit dưới những tán rừng nguyên sinh là môi trường hoàn hảo để sâm tích lũy hoạt chất quý giá. Hiện nay, toàn xã có hơn 30.700ha đất có rừng, trong đó có hơn 2.600ha là khu vực phân bố tự nhiên của sâm. Đây là hệ sinh thái bảo bọc cây sâm; đồng thời là “trụ cột xanh” trong tầm nhìn phát triển bền vững của địa phương.
Tại xã, đồng bào dân tộc thiểu số chiếm hơn 97% dân số (chủ yếu là người Xơ Đăng). Họ không chỉ là lực lượng trực tiếp trồng, bảo vệ sâm, mà còn là người gìn giữ tri thức bản địa vô giá. Nhờ các chính sách hỗ trợ phát triển dược liệu dưới tán rừng, người dân Măng Ri đã phát triển được khoảng 100ha sâm Ngọc Linh. Loại sâm được ví như “quốc bảo” này đã trở thành sinh kế bền vững, giúp đồng bào nơi đây thoát nghèo và gắn bó với công tác giữ rừng.
Ở xã có khoảng 300 hộ đồng bào Xơ Đăng tham gia liên kết với doanh nghiệp trong sản xuất, bảo vệ và tiêu thụ sâm. Người dân được cung cấp giống, tập huấn kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm. Điển hình như gia đình anh A Dũng (thôn Đăk Viên), hiện sở hữu hơn 3.000 gốc sâm Ngọc Linh, mang lại thu nhập ổn định hàng năm. Anh Dũng chia sẻ: “Trước đây bà con thấy sâm trên rừng chưa có giá như bây giờ. Nay được hỗ trợ vay vốn, đầu tư giống để trồng, kinh tế ổn định hơn hẳn so với các loại cây khác”.
Do giá cây giống sâm Ngọc Linh (từ 1 – 3 năm tuổi) dao động ở mức cao, từ 200.000 - 600.000 đồng/cây, việc người dân Măng Ri chủ động tự gieo ươm tại chỗ đã giúp tiết kiệm đáng kể chi phí. Tuy nhiên, để đảm bảo chất lượng, ông Phạm Xuân Quang, Chủ tịch UBND xã Măng Ri lưu ý người dân cần chú trọng khâu giống và kỹ thuật. Thời gian tới, chính quyền địa phương sẽ phối hợp với các doanh nghiệp, hợp tác xã chuyên ngành triển khai hỗ trợ ươm giống, trồng dặm; đồng thời hướng dẫn bà con kỹ thuật làm luống, che tán, phòng bệnh và chăm sóc cây sâm trong giai đoạn ngủ đông.
Năm 2026, xã Măng Ri đặt mục tiêu trồng mới 50ha sâm Ngọc Linh (tương ứng khoảng 500.000 cây giống). Đến nay, toàn xã đã thực hiện được hơn 34ha. Nhiệm kỳ 2025 - 2030, xã đặt mục tiêu phát triển tổng diện tích dược liệu lên 6.300ha, trong đó trồng mới 1.300ha sâm Ngọc Linh.
Bên cạnh doanh nghiệp, mô hình kinh tế tập thể, hợp tác xã do chính người dân bản địa làm chủ đang phát huy hiệu quả mạnh mẽ, dịch chuyển từ phương thức sản xuất nhỏ lẻ sang hợp tác sâu rộng. Các hợp tác xã đã trở thành đầu mối tạo sự gắn kết chặt chẽ giữa người dân và thị trường, nâng cao kỹ thuật trồng, bảo đảm chất lượng và từng bước khẳng định thương hiệu dược liệu địa phương.
Điển hình là Hợp tác xã Sâm và Dược liệu Ngọc Linh, ra đời năm 2021, đến nay đã thu hút 200 thành viên với vốn điều lệ 9,5 tỷ đồng. Nơi đây là điểm tựa vững chắc cho cộng đồng dân tộc Xơ Đăng tại xã Măng Ri trong việc bảo tồn nguồn gen quý, phát triển tài nguyên gắn với nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống cho người dân.
Ông Hồ Anh Phi, Tổng giám đốc Hợp tác xã Sâm và Dược liệu Ngọc Linh bày tỏ: Mục tiêu lớn nhất của hợp tác xã là chuẩn hóa quy trình trồng sâm Ngọc Linh thuần tự nhiên, từ đó nâng cao giá trị các sản phẩm chế biến sâu từ dược liệu. Người dân muốn chứng minh rằng, khi đồng bào Xơ Đăng làm chủ công nghệ và thị trường thông qua mô hình hợp tác xã, cây sâm Ngọc Linh không chỉ là sinh kế thoát nghèo mà còn trở thành niềm tự hào văn hóa, giúp họ làm giàu bền vững trên chính mảnh đất quê hương.
Khát vọng trở thành “thủ phủ dược liệu”
Theo thống kê, đến tháng 5/2026, Quảng Ngãi đã ghi nhận khoảng 1.200 hộ gia đình, 30 nhóm hộ, tổ liên kết và 5 doanh nghiệp tham gia trồng sâm Ngọc Linh với tổng diện tích khoảng 3.000ha. Hơn 3.100ha đẳng sâm cũng đã được gieo trồng tại các xã Xốp, Măng Đen, Măng Ri, Tu Mơ Rông, Ngọc Linh… bước đầu hình thành vùng nguyên liệu tập trung quy mô lớn.
Ông Phạm Xuân Quang, Chủ tịch UBND xã Măng Ri thông tin, địa phương đang tiếp tục khuyến khích hình thành các hợp tác xã, tổ hợp tác để khép kín chuỗi liên kết, xây dựng các sản phẩm OCOP gắn với thương hiệu sâm Ngọc Linh, kết hợp phát triển du lịch trải nghiệm dược liệu. Nhằm đảm bảo đúng định hướng, chính quyền xã thường xuyên tổ chức các đoàn kiểm tra định kỳ hàng tháng, hàng quý để đánh giá các dự án hỗ trợ; đồng thời tuyên truyền, hướng dẫn người dân nhận biết hình thái đặc trưng, kiểm soát chặt chẽ nguồn gốc xuất xứ của giống gốc trước khi xuất vườn.
Giai đoạn 2027 - 2030, xã Măng Ri định hướng phát triển sâm theo hướng mở rộng nhưng có kiểm soát, trọng tâm tại các tiểu khu 218, 220, 225, 226… theo chuẩn sinh thái, ưu tiên hộ đồng bào dân tộc thiểu số nghèo, cận nghèo tham gia theo mô hình tổ, nhóm hộ nhằm giảm chi phí sản xuất. Khâu chứng nhận và truy xuất nguồn gốc cũng được chú trọng thông qua việc mở rộng vùng bảo hộ chỉ dẫn địa lý, cấp mã số vùng trồng và chuẩn hóa việc sử dụng nhật ký điện tử.
Để hiện thực hóa mục tiêu đưa Măng Ri trở thành thủ phủ sâm Ngọc Linh và dược liệu của cả nước, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đỗ Tâm Hiển yêu cầu Sở Nông nghiệp và Môi trường cùng các ngành, địa phương khẩn trương xây dựng bộ tiêu chuẩn sâm Ngọc Linh phục vụ công tác quản lý, xử lý vi phạm, hoàn thành ngay trong năm 2026. Các đơn vị đẩy nhanh tiến độ kiểm kê rừng phục vụ quy hoạch; hoàn thiện phương án bảo vệ và liên kết khai thác dưới tán rừng theo đúng quy định pháp luật, hoàn thành chậm nhất trong tháng 6/2026.
Lãnh đạo tỉnh cam kết tăng cường hỗ trợ kỹ thuật, đẩy mạnh hạ tầng số (mã QR, chỉ dẫn địa lý), tiếp tục kêu gọi các doanh nghiệp, hợp tác xã đồng hành, đóng góp nguồn lực cùng người dân phát triển bền vững thương hiệu “quốc bảo” sâm Ngọc Linh./.
