Giữa cánh rừng đặc dụng của xã Tà Xùa, tỉnh Sơn La, đường vào bản Làng Sáng nhiều đoạn chỉ vừa một xe máy chạy qua. Tối tối, nơi bản xa này lại vang lên tiếng đánh vần ê a của những phụ nữ dân tộc Mông lần đầu học chữ. Tại bản Làng Sáng, lớp học xóa mù chữ mở ra hy vọng đổi thay cho những người quanh năm chỉ biết cầm cuốc làm nương rẫy mà chưa một lần cầm bút.
Những học trò đặc biệt
Từ trung tâm xã Tà Xùa, vượt hơn hai giờ di chuyển qua những con dốc quanh co xuyên rừng đặc dụng, chúng tôi đến bản Làng Sáng. Tại đây, vào 19 giờ 30 phút mỗi buổi tối các ngày từ thứ 2 đến thứ 5, trong căn phòng học nhỏ tại điểm trường của bản, 29 học viên là phụ nữ dân tộc Mông chăm chú luyện từng nét chữ đầu tiên.
Lớp học trở nên đặc biệt khi có người đã lên chức bà, người địu con trên lưng đến lớp và đa phần học viên đều chung “hoàn cảnh” sáng đưa con đến trường, chiều đón con về, tối lại cùng con lên lớp học chữ. Những cô bé, cậu bé đi theo mẹ chính là học sinh lớp 1, lớp 2 của điểm trường Làng Sáng.
Những đôi bàn tay vốn quen cầm cuốc, cầm dao phát nương nay lóng ngóng làm quen với cây bút. Giữa không gian tĩnh lặng của núi rừng, tiếng côn trùng râm ran hòa cùng tiếng đánh vần vang lên từ lớp học nhỏ sáng đèn giữa đại ngàn khiến đêm nơi đây càng thêm đặc biệt. Trong suy nghĩ của những học viên đặc biệt ấy, biết đọc, biết viết không chỉ để ký tên hay đọc được giấy tờ mà còn là niềm tin về một cuộc sống tốt hơn, để họ tự tin bước ra khỏi những giới hạn vô hình đã tồn tại từ bao đời.
Trong căn phòng học nhỏ tại điểm trường bản Làng Sáng, 29 học viên là phụ nữ dân tộc Mông trong bản đang chăm chú nghe thầy dạy chữ.
Lớp học được tổ chức tại điểm trường bản Làng Sáng thuộc Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Háng Đồng. Ban Giám hiệu nhà trường phân công hai giáo viên trực tiếp đứng lớp.
Thầy giáo Lường Văn Dương, giáo viên điểm trường Làng Sáng cho biết, ngay khi lớp học được thành lập, thầy cùng thầy giáo Lò Văn Huấn được nhà trường phân công trực tiếp giảng dạy cho bà con trong bản. Lúc đầu, học viên còn rụt rè, ngại học nhưng sau một thời gian, bà con đi học rất đều và ham học. Các thầy giáo cũng cố gắng, kiên trì để giúp bà con tự tin hơn trong cuộc sống, góp phần nâng cao dân trí ở bản Làng Sáng.
Thầy giáo Trần Việt Cường, Hiệu trưởng Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Háng Đồng cho biết, thực hiện chủ trương của Đảng ủy, UBND xã Tà Xùa và xuất phát từ nhu cầu học chữ của người dân, nhà trường đã xây dựng kế hoạch mở lớp xóa mù chữ cho bà con bản Làng Sáng. Mục tiêu lớn nhất là giúp bà con biết đọc, biết viết để tiếp cận tri thức, chủ động nắm bắt các chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước. Lớp học được tổ chức vào buổi tối để phù hợp với công việc làm nương ban ngày của người dân.
Gieo con chữ thắp lửa niềm tin nơi bản xa
Lớp học đặc biệt tại bản Làng Sáng được UBND xã Tà Xùa ra quyết định thành lập từ tháng 3/2026. Đến nay, các học viên đã dần yêu thích việc học và đi học đầy đủ các buổi trong tuần.
Trong lớp học ấy, bà Sồng Thị Ly, gần 50 tuổi, là học viên lớn tuổi nhất. Cuộc sống của bà từ nhỏ đến khi lập gia đình, sinh con, có cháu vẫn chỉ quẩn quanh với nương rẫy và những con đường nhỏ trong bản. Giống như nhiều phụ nữ Mông khác ở Làng Sáng, bà chưa từng nghĩ sẽ có ngày được đi học.
Không biết chữ, không nói sõi tiếng phổ thông, mọi giao tiếp của bà Ly trước đây chỉ gói gọn trong gia đình và bản làng. Tại lớp học, đôi tay chai sần của bà run run khi cầm bút nhưng vẫn kiên trì nắn nót từng nét chữ.
“Không biết chữ khổ lắm, giấy tờ gì cũng phải nhờ người khác. Giờ tôi chỉ mong biết đọc, biết viết để tự làm được những việc đơn giản, đọc sách, xem tivi”, bà Ly tâm sự.
Còn chị Sồng Thị Khua cho biết, con chị còn nhỏ, không gửi được ai nên tối nào cũng địu con tới lớp. May con ngoan, không quấy khóc. Nhờ các thầy hướng dẫn, giờ chị đã đọc được nhiều hơn và viết được tên mình. Cuộc sống ở Làng Sáng giờ đã thay đổi nhiều khi điện lưới được kéo về bản, đường đi thuận lợi hơn trước. Vì vậy, chị mong bản thân biết chữ để cuộc sống gia đình ngày càng tốt hơn.
Chị Sồng Thị Khua và chị Hạng Thị Cha cùng đưa con theo lên lớp học.
Gắn bó với điểm trường Làng Sáng hơn 15 năm, thầy giáo Lò Văn Huấn cho biết, nhiều học viên ban đầu còn chưa biết cầm bút, phát âm tiếng phổ thông chưa sõi nên việc dạy học phải bắt đầu từ những điều cơ bản nhất. Mỗi khi thấy học viên tự viết được tên mình, viết những đoạn câu trong sách giáo khoa hay đọc trôi chảy một đoạn ngắn, các thầy vui và xúc động vô cùng.
Điều khiến những giáo viên ở bản Làng Sáng cảm động hơn cả là tinh thần học tập của bà con. Sau một ngày lên nương vất vả, tối đến, nhiều phụ nữ vẫn vượt đường rừng tới lớp đúng giờ. Có người đi bộ hàng ki-lô-mét trong sương lạnh, có người địu con nhỏ trên lưng nhưng chưa từng nghỉ học.
*Từ lớp học chữ đến sự đổi thay của Làng Sáng
Trước đây, Làng Sáng từng là bản biệt lập giữa núi rừng, nơi đời sống người dân gặp vô vàn khó khăn, đường mòn đi lại trắc trở. Người dân trong bản nhận thức hạn chế, việc học gần như xa lạ với nhiều gia đình, nhất là phụ nữ.
Chị Thào Thị Dâu, Chi hội trưởng Chi hội Phụ nữ bản Làng Sáng cho biết, từ năm 2018, địa phương từng mở lớp xóa mù chữ nhưng số người tham gia rất ít bởi tư tưởng còn lạc hậu, nhiều người đàn ông cho rằng, phụ nữ không cần học chữ mà chỉ cần làm nương, chăm con. Cán bộ xã, Hội Phụ nữ và giáo viên đến từng nhà vận động, giải thích để người dân hiểu học chữ sẽ giúp thay đổi cách nghĩ, cách sống, biết chăm lo cho con và làm kinh tế tốt hơn.
Những năm gần đây, nhờ sự quan tâm đầu tư của Nhà nước, đường bê tông đã nối bản Làng Sáng với trục đường chính Tà Xùa - Háng Đồng, điện lưới được kéo về bản, trẻ em được đến trường nhiều hơn và nhận thức của người dân cũng dần thay đổi.
Ông Đỗ Văn Xiêm, Chủ tịch UBND xã Tà Xùa cho biết, từ những lớp học chữ, người dân trong bản hiểu rằng, biết chữ sẽ giúp tiếp cận thông tin, áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất, nâng cao đời sống và thay đổi tương lai con em mình. Ngày càng có nhiều phụ nữ Mông tham gia lớp học xóa mù chữ cho thấy nhận thức của người dân đã thay đổi tích cực, dân trí từng bước được nâng lên, góp phần thực hiện tốt các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, phát triển kinh tế gia đình.
Theo Chủ tịch UBND xã Tà Xùa, để duy trì lớp học, địa phương đã phối hợp với ngành giáo dục và đào tạo, Hội Phụ nữ và giáo viên đẩy mạnh tuyên truyền, vận động người dân tham gia. Chính quyền xã cũng bố trí kinh phí hỗ trợ duy trì lớp học và tiếp tục rà soát để mở thêm các lớp tại những bản vùng sâu, vùng xa còn nhiều người chưa biết chữ.
Giữa màn đêm tĩnh mịch của đại ngàn Tà Xùa, lớp học xóa mù chữ ở Làng Sáng ánh điện vẫn sáng, tiếng đánh vần vẫn vang lên đều đặn. Những nét chữ còn vụng về từ đôi bàn tay chai sần, đang lặng lẽ thắp lên ngọn lửa của niềm tin, niềm hi vọng về sự đổi thay của những người phụ nữ vùng cao, mở ra một hướng đi tươi sáng cho người dân nơi vùng cao Tà Xùa./.
Tên tự gọi: Mông, Na Miẻo.
Tên gọi khác: Mẹo, Mèo, Miếu Hạ, Mán Trắng.
Nhóm địa phương: Mông Trắng, Mông Hoa, Mông Ðỏ, Mông Ðen, Mông Xanh, Na Miẻo.
Dân số: 1.068.189 người (Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009).
Ngôn ngữ: Tiếng nói thuộc ngôn ngữ hệ Mông - Dao.
Hoạt động sản xuất: Nguồn sống chính là làm nương định canh hoặc nương du canh trồng ngô, lúa, lúa mạch. Nông dân có truyền thống trồng xen canh trên nương cùng với cây trồng chính là các cây ý dĩ, khoai, rau, lạc, vừng, đậu...
Chiếc cày của người Mông rất nổi tiếng về độ bền cũng như tính hiệu quả. Trồng lanh, thuốc phiện (trước đây), các cây ăn quả như táo, lê, đào, mận, dệt vải lanh là những hoạt động sản xuất đặc sắc của người Mông.
Người Mông chăn nuôi chủ yếu trâu, bò, lợn, gà, ngựa. Ngựa thồ là phương tiện vận chuyển rất có hiệu quả trên vùng cao núi đá. Con ngựa rất gần gũi và thân thiết với từng gia đình Mông.
Họ phát triển đa dạng các nghề thủ công như đan lát, rèn, làm yên cương ngựa, đồ gỗ, nhất là các đồ đựng, làm giấy bản, đồ trang sức bằng bạc phục vụ nhu cầu và thị hiếu của người dân. Các thợ thủ công Mông phần lớn là thợ bán chuyên nghiệp làm ra những sản phẩm nổi tiếng như lưỡi cày, nòng súng, các đồ đựng bằng gỗ ghép. Chợ ở vùng Mông thoả mãn vừa nhu cầu trao đổi hàng hoá vừa nhu cầu giao lưu tình cảm, sinh hoạt.
Ăn: Người Mông thường ăn ngày hai bữa, ngày mùa ăn ba bữa. Bữa ăn với các thực phẩm truyền thống có mèn mén (bột ngô đồ) hay cơm, rau xào mỡ và canh. Bột ngô được xúc ăn bằng thìa gỗ. Phụ nữ khéo léo làm các loại bánh bằng bột ngô, gạo vào những ngày tết, ngày lễ.
Người Mông quen uống rượu ngô, rượu gạo, hút thuốc bằng điếu cày. Ðưa mời khách chiếc điếu do tự tay mình nạp thuốc là biểu hiện tình cảm quý trọng. Trước kia, tục hút thuốc phiện tương đối phổ biến với họ.
Mặc: Trang phục của người Mông rất sặc sỡ, đa dạng giữa các nhóm.
Phụ nữ Mông Trắng trồng lanh, dệt vải lanh, váy màu trắng, áo xẻ ngực, thêu hoa văn ở cánh tay, yếm sau. Cạo tóc, để chỏm, đội khăn rộng vành.
Phụ nữ Mông Hoa mặc váy màu chàm có thêu hoặc in hoa văn bằng sáp ong, áo xẻ nách, trên vai và ngực đắp vải màu và thêu. Ðể tóc dài, vấn tóc cùng tóc giả.
Phụ nữ Mông Ðen mặc váy bằng vải chàm, in hoa văn bằng sáp ong, áo xẻ ngực.
Phụ nữ Mông Xanh mặc váy ống. Phụ nữ Mông Xanh đã có chồng cuốn tóc lên đỉnh đầu, cài bằng lược móng ngựa, đội khăn ra ngoài tạo thành hình như hai cái sừng.Trang trí trên y phục chủ yếu bằng đắp ghép vải màu, hoa văn thêu chủ yếu hình con ốc, hình vuông, hình quả trám, hình chữ thập.
Ở: Người Mông quần tụ trong từng bản vài chục nóc nhà. Nhà trệt, ba gian hai chái, có từ hai đến ba cửa. Gian giữa đặt bàn thờ.
Nhà giàu thì tường trình, cột gỗ kê trên đá tảng hình đèn lồng hay quả bí, mái lợp ngói, sàn gác lát ván. Phổ biến nhà bưng ván hay vách nứa, mái tranh.
Lương thực được cất trữ trên sàn gác. Một số nơi có nhà kho chứa lương thực ở ngay cạnh nhà.
Chuồng gia súc được lát ván cao ráo, sạch sẽ.
Ở vùng cao núi đá, mỗi nhà có một khuôn viên riêng cách nhau bằng bức tường xếp đá cao khoảng gần 2 mét.
Phương tiện vận chuyển: Người Mông quen dùng ngựa thồ, gùi có hai quai đeo vai.
Quan hệ xã hội: Bản thường có nhiều họ, trong đó một hoặc hai họ giữ vị trí chủ đạo, có ảnh hưởng chính tới các quan hệ trong bản. Người đứng đầu bản điều chỉnh các quan hệ trong bản, trước kia, cả bằng hình thức phạt vạ lẫn dư luận xã hội. Dân mỗi bản tự nguyện cam kết và tuân thủ quy ước chung của bản về sản xuất, chăn nuôi, bảo vệ rừng và việc giúp đỡ lẫn nhau. Quan hệ trong bản càng gắn bó chặt chẽ hơn thông qua việc thờ cúng chung thổ thần của bản.
Người Mông rất coi trọng dòng họ bao gồm những người có chung tổ tiên. Các đặc trưng riêng với mỗi họ thể hiện ở những nghi lễ cúng tổ tiên, ma cửa, ma mụ... như số lượng và cách bày bát cúng, bài cúng, nơi cúng, ở các nghi lễ ma chay như cách quàn người chết trong nhà, cách để xác ngoài trời trước khi chôn, cách bố trí mộ...
Người cùng họ dù không biết nhau, dù cách xa bao đời nhưng qua cách trao đổi các đặc trưng trên có thể nhận ra họ của mình. Phong tục cấm ngặt những người cùng họ lấy nhau. Tình cảm gắn bó giữa những người trong họ sâu sắc. Trưởng họ là người có uy tín, được dòng họ tôn trọng, tin nghe.
Gia đình nhỏ, phụ hệ. Cô dâu đã qua lễ nhập môn, bước qua cửa nhà trai, coi như đã thuộc vào dòng họ của chồng. Vợ chồng rất gắn bó, luôn ở bên nhau khi đi chợ, đi nương, thăm hỏi họ hàng. Phổ biến tục cướp vợ.
Thờ cúng: Trong nhà có nhiều nơi linh thiêng dành riêng cho việc thờ cúng như nơi thờ tổ tiên, ma nhà, ma cửa, ma bếp. Những người biết nghề thuốc, biết làm thầy còn lập bàn thờ cúng những vị tổ sư nghề của mình. Nhiều lễ cúng kiêng cấm người lạ vào nhà, vào bản. Sau khi cúng ma cầu xin ai thường đeo bùa để lấy khước.
Học: Chữ Mông tuy được soạn thảo theo bộ vần chữ quốc ngữ từ những năm sáu mươi nhưng cho đến nay vẫn chưa thực sự phổ biến.
Lễ tết: Trong khi người Việt đang hối hả kết thúc tháng cuối cùng trong năm thì người Mông đã bước vào Tết năm mới truyền thống từ đầu tháng 12 âm lịch, sớm hơn tết Nguyên đán một tháng theo cách tính lịch cổ truyền của người Mông, phù hợp với nông lịch truyền thống.
Ngày Tết, dân làng thường chơi còn, đu, thổi khèn, ca hát ở những bãi rộng quanh làng. Tết lớn thứ hai là Tết 5 tháng năm (âm lịch). Ngoài hai tết chính, tuỳ từng nơi còn có các Tết vào các ngày 3 tháng 3, 13 tháng 6, 7 tháng 7 (âm lịch).
Văn nghệ: Thanh niên thích chơi khèn, vừa thổi vừa múa. Khèn, trống còn được sử dụng trong đám ma, lúc viếng, trong các lễ cúng cơm. Kèn lá, đàn môi là phương tiện để thanh niên trao đổi tâm tình.
Theo cema.gov.vn
