Tại xã Ia Hrú (huyện Chư Pưh), năm 2015 có 97 cặp vợ chồng đăng ký kết hôn; đăng ký khai sinh 89 trẻ và có 40 trẻ đăng ký khai sinh quá hạn. Anh Nay Gun-cán bộ Tư pháp xã cho biết: “Các cặp vợ chồng tổ chức đám cưới và chung sống với nhau, thậm chí sinh con khi đủ tuổi mới đi đăng ký kết hôn, nếu chưa đủ tuổi đăng ký mà con đã đến tuổi đi học mẫu giáo hoặc lớp 1 thì họ đành phải đăng ký cho con khai sinh ngoài giá thú, khi nào đủ tuổi đăng ký kết hôn thì lại làm thủ tục nhận con”. Đó là những trẻ đến tuổi đi học nhưng với những trẻ mới sinh mà không có giấy khai sinh thì việc đăng ký với cán bộ xã để được cấp thẻ bảo hiểm y tế cho trẻ dưới 6 tuổi cũng không làm được. Vì vậy nếu không may trẻ ốm đau, có trường hợp bị bệnh nặng, bệnh hiểm nghèo thì thật khó khăn cho gia đình, nhất là những cặp vợ chồng trẻ chủ yếu sống dựa vào bố mẹ.
Chị Siu H’An-cộng tác viên dân số làng Dư, xã Ia Hrú cho biết, ở làng chị hơn 1 năm qua đã có 6 cặp tảo hôn, chủ yếu là chỉ học đến lớp 5-6 rồi bỏ học ở nhà lấy chồng sớm. Ông Kpui K’Hêlk-Trưởng thôn Dư cho biết, làng có 1.241 người, địa bàn rộng, những năm gần đây kinh tế khá lên, trẻ em lại nghỉ học nhiều nên tình trạng lấy vợ, lấy chồng sớm khá phổ biến, phần thì để có thêm sức lao động trong gia đình, phần do người dân cũng chưa hiểu được tác hại của tảo hôn, kết hôn sớm. Xã cũng đã phối hợp với thôn để tuyên truyền cho bà con tác hại của tảo hôn thông qua các buổi họp dân, tình trạng tảo hôn có giảm nhưng vẫn còn.
Qua điều tra, khảo sát cho thấy, hiện đã có chế tài xử lý tảo hôn nhưng việc xử phạt đối với người vi phạm, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số gặp nhiều khó khăn. Ủy ban nhân dân cấp xã chưa cương quyết trong việc xử lý tảo hôn. Theo báo cáo số liệu khảo sát 5 năm (2010-2015) của Sở Tư pháp đã có 4.406 cặp tảo hôn/68.628 cặp vợ chồng đã kết hôn, chiếm 6,42%. Hàng năm, số trẻ vị thành niên tảo hôn vẫn tăng; trên thực tế, không ít cán bộ xã, thôn cũng không răn đe nổi con cháu mình, đành “bó tay”.
Bà Đinh H’Nghĩa-Phó Giám đốc Sở Y tế kiêm Chi cục trưởng Chi cục Dân số-KHHGĐ tỉnh Gia Lai cho biết: Việc xây dựng và triển khai mô hình can thiệp nhằm loại bỏ hoặc thay đổi tập quán lạc hậu về tảo hôn, kết hôn cận huyết thống tại một số cộng đồng dân tộc thiểu số là hết sức cần thiết. Điều này góp phần quan trọng và trực tiếp cải thiện chất lượng giống nòi, nâng cao chất lượng dân số tại các địa bàn.
Mô hình “Nâng cao chất lượng dân số dân tộc ít người, giảm tỷ lệ tảo hôn, hôn nhân cận huyết” được triển khai trên địa bàn 20 xã, thị trấn của các huyện: Ia Pa, Chư Pưh, Mang Yang, Kông Chro, Ia Grai với cơ quan chức năng đã tổ chức hội nghị, hội thảo, nói chuyện chuyên đề với các nhóm đối tượng; cung cấp các ấn phẩm, tài liệu tuyên truyền về Luật Hôn nhân và Gia đình, nguy cơ, hậu quả của tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống. Duy trì các điểm truyền thông tư vấn và tổ chức các nhóm sinh hoạt, ưu tiên các trường nội trú của tỉnh, huyện và tổ chức Đoàn Thanh niên. Lồng ghép các quy định của Luật Hôn nhân và Gia đình, nội dung chăm sóc sức khỏe sinh sản bà mẹ, trẻ em... vào hương ước, quy ước của thông, làng, tiêu chuẩn gia đình văn hóa.
Ngoài mục đích góp phần giảm nhanh tỷ lệ tảo hôn và kết hôn cận huyết thống, việc triển khai mô hình này còn giảm tỷ lệ trẻ em bị dị dạng, dị tật, bệnh tật... do hậu quả của việc mang thai và sinh đẻ trong lứa tuổi vị thành niên và hôn nhân cận huyết thống. Bên cạnh đó, mô hình sẽ làm giảm tỷ lệ phụ nữ nạo phá thai, nâng cao sức khỏe cho phụ nữ; giảm chi phí và thời gian nghỉ lao động với lý do thai sản, từ đó góp phần thực hiện tốt hơn chính sách dân số của Đảng và Nhà nước.
