Theo báo cáo của UBND tỉnh Gia Lai, tỷ lệ tưới chủ động tại tỉnh chỉ đạt 8,9%, thấp nhất cả nước, đây là con số đáng báo động về thực trạng hạ tầng thủy lợi. Việc phụ thuộc quá lớn vào thiên nhiên và nước ngầm đang đẩy sản xuất nông nghiệp địa phương vào thế khó. Đã đến lúc cần một giải pháp căn cơ cho hệ thống thủy lợi để bảo vệ hơn 763.600 ha đất canh tác trước bài toán thiếu nước trầm trọng.
Nằm nép mình giữa những rẫy cà phê tại xã Ia Grai, hồ thủy lợi Ia Năng được đầu tư xây dựng và đưa vào sử dụng từ năm 1991 với sứ mệnh điều tiết nguồn nước tưới cho hàng trăm ha đất nông nghiệp. Với dung tích thiết kế 0,48 triệu m³, công trình từng là "cứu cánh" cho hàng trăm ha cây trồng trong vùng, tuy nhiên đây đã là câu chuyện của 35 năm trước. Sau hàng chục năm vận hành, hiện lòng hồ bị bồi lấp trầm trọng, khiến khả năng tích và điều tiết nước sụt giảm 30% dung tích thiết kế. Bên cạnh đó, tình trạng thất thoát nước trên hệ thống kênh hiện diễn ra khá lớn, đặc biệt vào mùa khô, dẫn đến lượng nước cấp về cuối tuyến không bảo đảm phục vụ nhu cầu tưới cho diện tích sản xuất nông nghiệp của người dân.
Anh Ksor Phiếu (trú tại xã Ia Grai) chia sẻ: "Ngày trước, nước hồ Ia Năng nhiều lắm, bà con tưới thoải mái không lo thiếu. Nhưng mấy năm nay, hồ bị lấp hết rồi, nước chẳng còn bao nhiêu. Nhà mình có hơn 1 ha cà phê, năm nào cũng thiếu nước đợt cuối. Nước từ hồ chảy ra đã ít, đi dọc đường này lại thấm hết xuống đất qua mấy khe nứt, đến được rẫy của mình thì chỉ còn lại dòng nước nhỏ, không đủ thấm vào gốc cà phê".
Ông Rơ Châm Tin, Phó Chủ tịch UBND xã Ia Grai cho biết: "Chúng tôi rất trăn trở khi nghe bà con phản ánh về tình trạng thiếu nước sản xuất. Tuy nhiên, ngân sách của xã hiện nay chỉ đủ chi cho những việc sửa chữa nhỏ lẻ, mang tính chất tạm thời. Việc nạo vét hàng chục nghìn khối bùn đất bồi lấp hay xây mới 4 km kênh dẫn là việc nằm hngoài tầm tay của cấp xã. Nếu không sớm được đại tu, chỉ 1 - 2 mùa khô nữa thôi, công trình này sẽ mất hoàn toàn công năng tưới tiêu".
Theo thống kê khu vực phía Tây tỉnh Gia Lai, nơi tập trung phần lớn diện tích đất sản xuất nông nghiệp có nhiều hồ đập chứa nước lớn với dung tích hàng triệu khối được xây dựng từ lâu, nay đã xuống cấp; trong đó, nhiều hồ đập như hồ Tân Sơn, hồ Ia Mlah, Biển Hồ B, hồ Ia Dréh, hồ Ia Ring… đã có dấu hiệu hư hại nghiêm trọng tại các hạng mục công trình như thấm thân đập, rò rỉ, van cống lấy nước và tràn xả lũ xuống cấp, bê tông dốc nước bị nứt, xói gây mất an toàn. Việc các "túi nước" khổng lồ này bị hư hại không chỉ khiến khả năng tích trữ nước cho mùa khô bị hạn chế, làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu hụt nước sản xuất, mà còn là nỗi bất an thường trực cho cộng đồng dân cư sinh sống ở hạ nguồn.
Đây là rào cản lớn nhất trong nỗ lực đảm bảo an ninh nguồn nước và phát triển kinh tế nông nghiệp bền vững của các địa phương trong giai đoạn hiện nay.
Gia Lai hiện có 283 hồ chứa, với tổng dung tích khoảng 1.275 triệu m³. Ảnh: Đình Quân/TTXVN
Chia sẻ về thực trạng sản xuất nông nghiệp tại địa bàn, ông Trần Minh Triều, Chủ tịch UBND xã Chư Sê, bày tỏ sự trăn trở: "Với hàng nghìn ha cà phê và hồ tiêu trên địa bàn xã đang trong thời kỳ cho thu hoạch, nhu cầu nước tưới là cực kỳ lớn. Tuy nhiên, hệ thống thủy lợi trên địa bàn hiện nay đã quá tải và hư hại, không còn đủ sức chống chọi với những đợt hạn hán kéo dài 5-6 tháng. Nếu nguồn nước không được đảm bảo, năng suất của các vùng chuyên canh này sẽ sụt giảm nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến chỉ tiêu xóa đói giảm nghèo và thu nhập bền vững của hàng nghìn hộ dân trên địa bàn."
Trong khi đó, tại phía Đông của tỉnh Gia Lai, trong tổng số 63 hồ do Công ty TNHH Khai thác Công trình Thủy lợi Bình Định quản lý, có 9 hồ chứa đang xuống cấp nghiêm trọng cần được đại tu. Đây là những hư hỏng cực kỳ nguy hiểm, có thể dẫn đến nguy cơ vỡ đập nếu không được xử lý kịp thời trong mùa mưa lũ hoặc gây thất thoát nước nghiêm trọng trong mùa khô.
Ông Bùi Phi Hùng, Phó Giám đốc Công ty TNHH Khai thác Công trình Thủy lợi Bình Định cho biết, nguồn lực của doanh nghiệp hiện nay chỉ đáp ứng được công tác bảo dưỡng, sửa chữa nhỏ thường xuyên để duy trì vận hành. Đối với các dự án sửa chữa lớn, đòi hỏi kinh phí khổng lồ, phía công ty hoàn toàn không có khả năng.
"Các dự án sửa chữa lớn này bắt buộc phải phụ thuộc vào nguồn vốn đầu tư công của tỉnh và Trung ương. Chúng tôi đang kiến nghị các cấp thẩm quyền sớm phê duyệt và triển khai để đảm bảo an toàn công trình trước khi mùa mưa bão đến gần," ông Hùng thông tin thêm.
Sau hợp nhất, tỉnh Gia Lai hiện có 283 hồ chứa, với tổng dung tích khoảng 1.275 triệu m³, tuy nhiên tỷ lệ diện tích được tưới chủ động của tỉnh chỉ đạt 8,9%, diện tích cây trồng còn lại vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào nước mưa và khai thác nước ngầm. Không những ít, hệ thống hạ tầng thủy lợi hiện nay phần lớn đã xuống cấp, quy mô nhỏ lẻ và chưa được đầu tư đồng bộ. Nhiều công trình xây dựng từ lâu không còn đáp ứng được yêu cầu trữ nước và điều tiết trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt.
Trao đổi về thực trạng này, ông Nguyễn Vĩnh Khánh, Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi tỉnh Gia Lai cho biết, sau khi hợp nhất tỉnh đã khẩn trương phê duyệt dự án sửa chữa, nâng cấp hệ thống hồ chứa nước hư hỏng trên địa bàn với tổng số vốn đầu tư lên đến hàng trăm tỷ đồng. Tuy nhiên, nỗ lực của địa phương vẫn chưa thể bù đắp được khoảng trống quá lớn về hạ tầng. Một thực tế đáng quan ngại là hiện nay diện tích tưới chủ động của tỉnh chỉ đạt 8,9%, mức thấp nhất cả nước. Điều này đồng nghĩa với việc hơn 90% diện tích còn lại đang rơi vào tình trạng "khát" nước hoặc phụ thuộc hoàn toàn vào thiên nhiên.
Tỷ lệ tưới chủ động tại Gia Lai chỉ đạt 8,9%. Ảnh: Đình Quân - TTXVN
"Tỉnh đã xây dựng kế hoạch phát triển thủy lợi và nước sạch nông thôn giai đoạn 2026 – 2030, sau 2030 và tầm nhìn đến năm 2035; trong đó đề xuất Trung ương xem xét, hỗ trợ bố trí vốn đầu tư cho 2 dự án thủy lợi trọng điểm và cấp bách với tổng mức đầu tư là 7.486 tỷ đồng. Dự án thứ nhất tập trung vào việc xây dựng mới hệ thống cơ sở hạ tầng nguồn nước nhằm đáp ứng nhu cầu giải quyết tưới tiêu và cung cấp nước sinh hoạt thiết yếu cho khu vực phía Tây của tỉnh. Dự án thứ hai chú trọng vào việc nâng cấp, sửa chữa các công trình thủy lợi hiện có đang trong tình trạng xuống cấp cấp bách trên địa bàn tỉnh Gia Lai. Việc triển khai hai dự án này được kỳ vọng sẽ đảm bảo an ninh nguồn nước và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững cho địa phương", ông Khánh cho biết thêm.
Trong lộ trình phát triển giai đoạn 2026 - 2030 theo định hướng phát triển của Trung ương và Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh, Gia Lai đang đứng trước cơ hội lớn để bứt phá, tuy nhiên mọi con số tăng trưởng sẽ trở nên mong manh nếu hạ tầng thủy lợi vẫn là điểm nghẽn kìm hãm mục tiêu tăng trưởng. Khi ngân sách địa phương còn hạn hẹp, sự tiếp sức từ Trung ương không chỉ là bài toán về vốn, mà là chiếc chìa khóa quyết định để tháo gỡ cơn khát cho hàng trăm nghìn ha cây trồng tại đây./.
