Từ những đồi chè Shan tuyết phủ sương ở Lào Cai, vùng trái cây xuất khẩu rộng hàng chục nghìn héc-ta của Sơn La, những cánh rừng sâm ở Lai Châu đến các đặc sản OCOP (Chương trình Mỗi xã một sản phẩm) của Cao Bằng, một cuộc chuyển động âm thầm nhưng mạnh mẽ đang diễn ra trên khắp các vùng miền núi. Điều đáng nói, sự thay đổi không chỉ ở sản lượng hay quy mô sản xuất mà có sự chuyển đổi tư duy làm ra sản phẩm sang tạo ra giá trị.
Nông sản miền núi luôn được nhắc đến như một kho tàng đặc sản của Việt Nam song nghịch lý là càng nhiều sản vật quý, người dân càng đối mặt với áp lực đầu ra. Câu chuyện được mùa mất giá, phụ thuộc thương lái hay tiêu thụ manh mún từng là thực trạng phổ biến với đặc sản vùng cao. Thế nhưng, vài năm trở lại đây, sự thay đổi trong phương thức làm nông và bán hàng ở Lào Cai rõ rệt đến mức chính người dân cũng ngỡ ngàng. Ở các xã miền núi như Bắc Hà, Bát Xát, Mường Khương… thay vì gùi ngô, chở đào, mang quýt xuống chợ, nhiều hộ nông dân chỉ cần một chiếc điện thoại thông minh là có thể lên sóng và được khách hàng từ Hà Nội, Hải Phòng, TP Hồ Chí Minh đặt mua thường xuyên.
Chị Lù Thị Dung, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp sạch Na Hối chia sẻ: Trước đây mỗi mùa thu hoạch, hợp tác xã phải chở hàng đi khắp nơi vẫn khó tiêu thụ. Khi tiếp cận bán hàng trực tuyến, khách hàng chủ động tìm đến nhiều hơn, sản phẩm được tiêu thụ thuận lợi hơn. Điều này cho thấy chuyển đổi số không còn là khái niệm xa vời mà đang trở thành công cụ tạo sinh kế thực sự cho người dân vùng cao.
Nhìn rộng hơn, câu chuyện ở Lào Cai cho thấy thương mại điện tử không đơn thuần là một kênh bán hàng mới. Theo TS Lê Quốc Phương, nguyên Phó Giám đốc Trung tâm Thông tin Công nghiệp và Thương mại, điều quan trọng là người sản xuất phải thay đổi cách tiếp cận thị trường. Khi sản phẩm xuất hiện trên môi trường số, yêu cầu về chất lượng, hình ảnh, truy xuất nguồn gốc, dịch vụ khách hàng và uy tín thương hiệu đều trở thành yếu tố quyết định khả năng cạnh tranh.
Tuy nhiên, chuyển đổi số chỉ là một phần của lời giải. Tại Sơn La, địa phương đang sở hữu vùng cây ăn quả lớn nhất miền Bắc, hướng đi được lựa chọn là xây dựng vùng nguyên liệu tập trung đạt chuẩn xuất khẩu. Sau nhiều năm phát triển theo hướng sản xuất hàng hóa, tỉnh đã hình thành hàng chục nghìn héc-ta cây ăn quả được cấp mã số vùng trồng, áp dụng tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP và truy xuất nguồn gốc điện tử.
Ông Nguyễn Thành Công, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Sơn La cho rằng: Vùng nguyên liệu đạt chuẩn không chỉ giúp nâng cao năng suất mà còn tạo nền tảng để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư vào chế biến sâu và ký kết hợp đồng tiêu thụ dài hạn.
Thực tế cho thấy, khi tham gia chuỗi liên kết, người nông dân không còn sản xuất theo kinh nghiệm mà chuyển sang sản xuất theo nhu cầu thị trường. Giá trị nông sản nhờ đó tăng lên, trong khi rủi ro về đầu ra giảm đáng kể. Đây cũng là xu hướng đang được nhiều địa phương miền núi theo đuổi. Từ các vùng sâm ở Lai Châu đến các sản phẩm OCOP của Cao Bằng, trọng tâm không còn là bán nguyên liệu thô mà hướng tới xây dựng thương hiệu gắn với chế biến sâu, chỉ dẫn địa lý và văn hóa bản địa.
Theo các chuyên gia, trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến nguồn gốc sản phẩm, yếu tố bản sắc địa phương đang trở thành lợi thế cạnh tranh đặc biệt. Người tiêu dùng hiện nay không chỉ mua một cân trà hay một hộp sâm mà còn mua cả câu chuyện về vùng đất, con người và giá trị văn hóa phía sau sản phẩm.
Tuy vậy, bên cạnh những tín hiệu tích cực, nhiều điểm nghẽn vẫn đang cản bước nông sản miền núi. Đáng chú ý, chi phí vận chuyển từ miền núi xuống các trung tâm tiêu thụ vẫn cao hơn đáng kể so với nhiều khu vực khác. Đối với nông sản tươi sống, chi phí kho lạnh, bảo quản và trung chuyển thậm chí có thể làm mất đi phần lớn lợi thế cạnh tranh của sản phẩm.
Nằm ở độ cao 1.300 - 1.400m so với mực nước biển, Suối Giàng hiện lên với những nếp nhà trải dọc theo triền đồi, bao quanh bởi cây xanh và khí hậu mát mẻ quanh năm - điều kiện thuận lợi cho chè Shan Tuyết phát triển. Ảnh: Quỳnh Anh/TTXVN phát
Đại diện Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) nhận định: Nếu vùng nguyên liệu là nơi tạo ra sản phẩm thì logistics chính là cây cầu đưa sản phẩm tới thị trường. Khi cây cầu đó chưa đủ mạnh, giá trị nông sản khó có thể được phát huy trọn vẹn. Bởi vậy, nhiều địa phương đang chuyển trọng tâm sang đầu tư các trung tâm logistics, kho lạnh, cơ sở sơ chế và bảo quản sau thu hoạch.
Tuy nhiên, theo các chuyên gia, đây mới chỉ là điều kiện cần. Về lâu dài, phát triển nông sản miền núi cần được tiếp cận theo tư duy hệ sinh thái thay vì những giải pháp đơn lẻ. Hệ sinh thái đó phải bắt đầu từ quy hoạch vùng nguyên liệu, tiêu chuẩn chất lượng, ứng dụng công nghệ số, phát triển logistics, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và xúc tiến thương mại.
Theo ông Lê Quốc Phương, nếu chỉ đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử mà không hỗ trợ xây dựng thương hiệu, hoàn thiện bao bì, kể câu chuyện sản phẩm và kết nối logistics thì hiệu quả sẽ rất hạn chế. Điều nông sản miền núi cần không chỉ là lên sàn mà là tham gia đầy đủ vào chuỗi giá trị hiện đại.
Ở góc độ chính sách, các chuyên gia đề xuất cần hình thành những chương trình hỗ trợ dài hạn dành riêng cho khu vực miền núi gồm ưu đãi đầu tư kho lạnh và logistics, hỗ trợ cấp mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, tín dụng ưu đãi cho hợp tác xã và doanh nghiệp chế biến cũng như đào tạo kỹ năng số cho nông dân. Đồng thời, cần xây dựng các trung tâm liên kết vùng để kết nối sản xuất với thị trường, giảm tình trạng mỗi địa phương phát triển riêng lẻ. Vai trò của hợp tác xã cũng cần được nâng lên như hạt nhân tổ chức trong toàn bộ chuỗi giá trị, thay vì chỉ dừng ở khâu sản xuất.
Trong dài hạn, nông sản miền núi cần được nhìn nhận như một nguồn lực chiến lược của quốc gia. Khi xu hướng tiêu dùng toàn cầu ngày càng ưu tiên các sản phẩm xanh, hữu cơ, nguồn gốc rõ ràng và giàu bản sắc văn hóa, đây chính là cơ hội để các vùng miền núi bứt phá để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị hiện đại, góp phần nâng cao vị thế nông sản Việt Nam trên thị trường thế giới./.
