Đến hẹn lại lên, cứ dịp Quốc khánh 2/9 hàng năm, hàng nghìn đồng bào dân tộc Mông ở khắp các thôn, bản xa xôi của tỉnh Lai Châu lại nô nức tụ hội miền đất gió Than Uyên để chung vui ngày Tết Độc lập, giao lưu văn hóa, trao đổi các mặt hàng truyền thống, thể hiện tình đoàn kết gắn bó trong cộng đồng các dân tộc.
Ngày Tết Độc lập, bà con người Mông ở khắp các bản làng xúng xính trong bộ quần áo mới, cùng nhau xuống huyện để được giao lưu, trao đổi, gặp gỡ anh em, bạn bè. Ảnh: Đinh Thùy - TTXVN
Hân hoan vui Tết
Sáng sớm 2/9, khi mây mù còn bao phủ trên những dãy núi cao, không khí ngày Tết Độc lập đã bao trùm khắp các bản làng rẻo cao của đồng bào dân tộc Mông ở huyện Than Uyên, lan tỏa sang các bản của đồng bào dân tộc Thái, Dao, Khơ Mú, các xã lân cận của huyện Mù Cang Chải (Yên Bái) và huyện Quỳnh Nhai (Sơn La). Lá cờ đỏ sao vàng tung bay phấp phới, hòa cùng dòng người tấp nập trên các tuyến đường đổ về sân động thị trấn Than Uyên vui hội, tạo nên bức tranh đặc sắc hội tụ bản sắc Tây Bắc.
Trên mỗi nẻo đường từ bản làng đến trung tâm thị trấn Than Uyên dễ dàng bắt gặp ánh mắt, nụ cười rạng rỡ của các chàng trai, cô gái dân tộc Mông trong bộ trang phục truyền thống. Các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao, cũng được địa phương tổ chức, nhằm khích lệ, động viên tinh thần của người dân khi một lòng hướng về Đảng, Bác Hồ.
Cũng như bao gia đình dân tộc Mông khác ở Lai Châu, cứ đến gần ngày 2/9 gia đình chị Cứ Thị Vàng, ở xã Mường Cang, huyện Than Uyên lại tất bật dọn dẹp nhà cửa, giặt giũ những bộ trang phục mới để chuẩn bị đi chơi Tết Độc lập. Bởi, theo quan niệm của người Mông, Tết Độc lập giống như tết chính của dân tộc mình, do đó mọi người từ già đến trẻ đều háo hức chờ Tết Độc lập để được xuống huyện gặp gỡ, vui chơi với bạn bè, người thân và các dân tộc khác.
Chị em phụ nữ người Mông huyện Than Uyên vui Tết độc lập. Ảnh: Đinh Thùy - TTXVN
Chị em phụ nữ người Mông huyện Than Uyên rủ nhau xuống phố . Ảnh: Đinh Thùy - TTXVN
Tết Độc lập giống như tết chính của dân tộc Mông, mọi người từ già đến trẻ đều háo hức để được xuống huyện gặp gỡ, vui chơi với bạn bè, người thân và các dân tộc khác. Ảnh: Đinh Thùy - TTXVN
Tết Độc lập còn là dịp để những đôi trai gái người Mông gặp gỡ, tìm kiếm bạn đời. Ảnh: Đinh Thùy - TTXVN
Chị Giàng Thị Dở, người Mông ở xã Tà Mung, huyện Than Uyên chia sẻ: "Trước ngày Tết Độc lập, mọi nhà người Mông trong xã đều cố gắng lao động để có tiền, rồi chờ đến ngày Tết Độc lập sẽ được đi chơi, giao lưu, gặp gỡ anh em, bạn bè, người thân. Người Mông chúng tôi dù ai đi làm thuê ở xa nhưng cứ đến ngày 2/9 đều cố gắng về nhà để cùng gia đình ăn cái Tết Độc lập. Mình mong muốn năm tới huyện sẽ tiếp tục tổ chức nhiều hoạt động để người Mông vui chơi thỏa thích".
Về Than Uyên những ngày đầu tháng 9, du khách sẽ cảm nhận được không khí náo nức đón Tết Độc lập của nhân dân các dân tộc nơi đây, đặc biệt là dân tộc Mông. Anh Nguyễn Văn Phức, du khách đến từ Hà Nội chia sẻ niềm vui khi được bước chân đến Lai Châu, dự Tết Độc lập ở miền đất Than Uyên. Đến đây, anh được tham quan không gian văn hóa các dân tộc, được thưởng thức nhiều món ăn độc đáo. Ấn tượng nhất với anh Phức là đồng bào dân tộc Mông nơi đây rất đoàn kết, họ từng tốp kéo nhau về huyện rất đông để vui Tết Độc lập. Anh Phức cho biết năm sau sẽ rủ thêm nhiều bạn bè để lên vui Tết Độc lập cùng bà con huyện Than Uyên.
Hòa chung không khí đón Tết, đồng bào dân tộc Mông nơi đây còn giao lưu văn hóa, trao đổi các mặt hàng truyền thống của dân tộc mình. Ảnh: Đinh Thùy - TTXVN
Tết Độc lập còn là dịp để những đôi trai gái người Mông gặp gỡ, tìm kiếm bạn đời. Có nhiều đôi bạn trẻ dù ở cách xa nhau cả trăm cây số nhưng đã nên duyên vợ chồng khi cùng tham dự ngày Tết Độc lập.
Bảo tồn văn hóa dân tộc Mông
Tết Độc lập là hoạt động văn hóa đặc biệt của người Mông. Vào ngày này, cùng với hoạt động chung vui đón Tết, đồng bào dân tộc Mông còn giao lưu văn hóa, trao đổi các mặt hàng truyền thống của dân tộc mình.
Chị Sùng Thị Của, người Mông ở xã Khao Mang, huyện Mù Cang Chải (Yên Bái) cho biết, hàng năm, vào dịp Tết Độc lập một số chị em trong bản đã mang các sản phẩm thổ cẩm và trang phục sang huyện Than Uyên để bày bán, trao đổi các mặt hàng với nhau. Điều này thể hiện tình đoàn kết gắn bó với nhau trong cộng đồng dân tộc Mông.
Đồng bào dân tộc Mông ở Lai Châu rộn ràng xuống phố vui Tết Độc lập. Ảnh: Đinh Thùy- TTXVN
Cùng với hoạt động chung vui đón Tết, đồng bào dân tộc Mông ở xã Khao Mang, huyện Mù Cang Chải (Yên Bái) giao lưu văn hóa, trao đổi các mặt hàng truyền thống của dân tộc mình. Ảnh: Đinh Thùy - TTXVN
Chị em phụ nữ người Mông lựa chọn mua cho mình những món đồ sau những ngày làm việc nương rẫy vất vả. Ảnh: Đinh Thùy - TTXVN
Trong một năm, đồng bào dân tộc Mông huyện Than Uyên có hai ngày Tết lớn, là Tết Nguyên đán và Tết Độc lập 2/9. Ngày Tết Độc lập 2/9 có ý nghĩa hơn cả, bà con ở khắp các bản làng xúng xính trong bộ quần áo mới, cùng xuống huyện để được giao lưu, trao đổi, gặp gỡ anh em, bạn bè. Đây cũng là nét văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Mông huyện Than Uyên.
Để lưu giữ những nét đẹp văn hóa của đồng bào dân tộc Mông nói riêng, đồng bào các dân tộc khác nói chung, hàng năm, huyện Than Uyên tổ chức ngày hội văn hóa các dân tộc. Qua đó, giới thiệu, quảng bá tiềm năng phát triển văn hóa, du lịch của huyện; đồng thời, giáo dục truyền thống yêu nước, lòng tự hào dân tộc, tăng cường khối đoàn kết toàn dân. Thông qua sự kiện, huyện mong muốn tạo không khí vui tươi phấn khởi cho bà con, nâng cao mức hưởng thụ đời sống văn hóa tinh thần cho đồng bào các dân tộc trong huyện, đồng bào dân tộc Mông nói riêng.
Thiếu nữ người Mông huyện Than Uyên duyên dáng trong bộ trang phục truyền thống chơi ném pao tại ngày Tết Độc lập. Ảnh: Đinh Thùy - TTXVN
Ông Trần Quang Chiến, Phó Chủ tịch UBND huyện Than Uyên cho hay, thấy được truyền thống văn hóa vui Tết Độc lập từ xa xưa của bà con người Mông để lại, những năm qua, huyện luôn quan tâm tổ chức các hoạt động, tạo sân chơi cho bà con nhằm khuyến khích, động viên bà con gìn giữ nét đẹp văn hóa truyền thống. Năm nay, huyện tổ chức nhiều hoạt động văn hóa đặc sắc của đồng bào dân tộc Mông như: giới thiệu lễ hội dân gian, trình diễn trang phục dân tộc; trưng bày gian hàng giới thiệu các vật dụng quen thuộc trong đời sống sinh hoạt hàng ngày của người Mông, cùng với các trò chơi dân gian, như: ném pao, đánh cầu lông gà, tù lu.
Có thể thấy, các hoạt động vui chơi trong dịp Tết Độc lập của bà con các dân tộc thiểu số vùng cao tỉnh Lai Châu nói chung, đồng bào dân tộc Mông nói riêng đã góp phần lưu giữ, phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc, củng cố tinh thần đoàn kết và lòng yêu nước, niềm tin về Đảng, Bác Hồ kính yêu.
Việt Hoàng - Đinh Thùy
Tên tự gọi: Mông, Na Miẻo.
Tên gọi khác: Mẹo, Mèo, Miếu Hạ, Mán Trắng.
Nhóm địa phương: Mông Trắng, Mông Hoa, Mông Ðỏ, Mông Ðen, Mông Xanh, Na Miẻo.
Dân số: 1.068.189 người (Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009).
Ngôn ngữ: Tiếng nói thuộc ngôn ngữ hệ Mông - Dao.
Hoạt động sản xuất: Nguồn sống chính là làm nương định canh hoặc nương du canh trồng ngô, lúa, lúa mạch. Nông dân có truyền thống trồng xen canh trên nương cùng với cây trồng chính là các cây ý dĩ, khoai, rau, lạc, vừng, đậu...
Chiếc cày của người Mông rất nổi tiếng về độ bền cũng như tính hiệu quả. Trồng lanh, thuốc phiện (trước đây), các cây ăn quả như táo, lê, đào, mận, dệt vải lanh là những hoạt động sản xuất đặc sắc của người Mông.
Người Mông chăn nuôi chủ yếu trâu, bò, lợn, gà, ngựa. Ngựa thồ là phương tiện vận chuyển rất có hiệu quả trên vùng cao núi đá. Con ngựa rất gần gũi và thân thiết với từng gia đình Mông.
Họ phát triển đa dạng các nghề thủ công như đan lát, rèn, làm yên cương ngựa, đồ gỗ, nhất là các đồ đựng, làm giấy bản, đồ trang sức bằng bạc phục vụ nhu cầu và thị hiếu của người dân. Các thợ thủ công Mông phần lớn là thợ bán chuyên nghiệp làm ra những sản phẩm nổi tiếng như lưỡi cày, nòng súng, các đồ đựng bằng gỗ ghép. Chợ ở vùng Mông thoả mãn vừa nhu cầu trao đổi hàng hoá vừa nhu cầu giao lưu tình cảm, sinh hoạt.
Ăn: Người Mông thường ăn ngày hai bữa, ngày mùa ăn ba bữa. Bữa ăn với các thực phẩm truyền thống có mèn mén (bột ngô đồ) hay cơm, rau xào mỡ và canh. Bột ngô được xúc ăn bằng thìa gỗ. Phụ nữ khéo léo làm các loại bánh bằng bột ngô, gạo vào những ngày tết, ngày lễ.
Người Mông quen uống rượu ngô, rượu gạo, hút thuốc bằng điếu cày. Ðưa mời khách chiếc điếu do tự tay mình nạp thuốc là biểu hiện tình cảm quý trọng. Trước kia, tục hút thuốc phiện tương đối phổ biến với họ.
Mặc: Trang phục của người Mông rất sặc sỡ, đa dạng giữa các nhóm.
Phụ nữ Mông Trắng trồng lanh, dệt vải lanh, váy màu trắng, áo xẻ ngực, thêu hoa văn ở cánh tay, yếm sau. Cạo tóc, để chỏm, đội khăn rộng vành.
Phụ nữ Mông Hoa mặc váy màu chàm có thêu hoặc in hoa văn bằng sáp ong, áo xẻ nách, trên vai và ngực đắp vải màu và thêu. Ðể tóc dài, vấn tóc cùng tóc giả.
Phụ nữ Mông Ðen mặc váy bằng vải chàm, in hoa văn bằng sáp ong, áo xẻ ngực.
Phụ nữ Mông Xanh mặc váy ống. Phụ nữ Mông Xanh đã có chồng cuốn tóc lên đỉnh đầu, cài bằng lược móng ngựa, đội khăn ra ngoài tạo thành hình như hai cái sừng.Trang trí trên y phục chủ yếu bằng đắp ghép vải màu, hoa văn thêu chủ yếu hình con ốc, hình vuông, hình quả trám, hình chữ thập.
Ở: Người Mông quần tụ trong từng bản vài chục nóc nhà. Nhà trệt, ba gian hai chái, có từ hai đến ba cửa. Gian giữa đặt bàn thờ.
Nhà giàu thì tường trình, cột gỗ kê trên đá tảng hình đèn lồng hay quả bí, mái lợp ngói, sàn gác lát ván. Phổ biến nhà bưng ván hay vách nứa, mái tranh.
Lương thực được cất trữ trên sàn gác. Một số nơi có nhà kho chứa lương thực ở ngay cạnh nhà.
Chuồng gia súc được lát ván cao ráo, sạch sẽ.
Ở vùng cao núi đá, mỗi nhà có một khuôn viên riêng cách nhau bằng bức tường xếp đá cao khoảng gần 2 mét.
Phương tiện vận chuyển: Người Mông quen dùng ngựa thồ, gùi có hai quai đeo vai.
Quan hệ xã hội: Bản thường có nhiều họ, trong đó một hoặc hai họ giữ vị trí chủ đạo, có ảnh hưởng chính tới các quan hệ trong bản. Người đứng đầu bản điều chỉnh các quan hệ trong bản, trước kia, cả bằng hình thức phạt vạ lẫn dư luận xã hội. Dân mỗi bản tự nguyện cam kết và tuân thủ quy ước chung của bản về sản xuất, chăn nuôi, bảo vệ rừng và việc giúp đỡ lẫn nhau. Quan hệ trong bản càng gắn bó chặt chẽ hơn thông qua việc thờ cúng chung thổ thần của bản.
Người Mông rất coi trọng dòng họ bao gồm những người có chung tổ tiên. Các đặc trưng riêng với mỗi họ thể hiện ở những nghi lễ cúng tổ tiên, ma cửa, ma mụ... như số lượng và cách bày bát cúng, bài cúng, nơi cúng, ở các nghi lễ ma chay như cách quàn người chết trong nhà, cách để xác ngoài trời trước khi chôn, cách bố trí mộ...
Người cùng họ dù không biết nhau, dù cách xa bao đời nhưng qua cách trao đổi các đặc trưng trên có thể nhận ra họ của mình. Phong tục cấm ngặt những người cùng họ lấy nhau. Tình cảm gắn bó giữa những người trong họ sâu sắc. Trưởng họ là người có uy tín, được dòng họ tôn trọng, tin nghe.
Gia đình nhỏ, phụ hệ. Cô dâu đã qua lễ nhập môn, bước qua cửa nhà trai, coi như đã thuộc vào dòng họ của chồng. Vợ chồng rất gắn bó, luôn ở bên nhau khi đi chợ, đi nương, thăm hỏi họ hàng. Phổ biến tục cướp vợ.
Thờ cúng: Trong nhà có nhiều nơi linh thiêng dành riêng cho việc thờ cúng như nơi thờ tổ tiên, ma nhà, ma cửa, ma bếp. Những người biết nghề thuốc, biết làm thầy còn lập bàn thờ cúng những vị tổ sư nghề của mình. Nhiều lễ cúng kiêng cấm người lạ vào nhà, vào bản. Sau khi cúng ma cầu xin ai thường đeo bùa để lấy khước.
Học: Chữ Mông tuy được soạn thảo theo bộ vần chữ quốc ngữ từ những năm sáu mươi nhưng cho đến nay vẫn chưa thực sự phổ biến.
Lễ tết: Trong khi người Việt đang hối hả kết thúc tháng cuối cùng trong năm thì người Mông đã bước vào Tết năm mới truyền thống từ đầu tháng 12 âm lịch, sớm hơn tết Nguyên đán một tháng theo cách tính lịch cổ truyền của người Mông, phù hợp với nông lịch truyền thống.
Ngày Tết, dân làng thường chơi còn, đu, thổi khèn, ca hát ở những bãi rộng quanh làng. Tết lớn thứ hai là Tết 5 tháng năm (âm lịch). Ngoài hai tết chính, tuỳ từng nơi còn có các Tết vào các ngày 3 tháng 3, 13 tháng 6, 7 tháng 7 (âm lịch).
Văn nghệ: Thanh niên thích chơi khèn, vừa thổi vừa múa. Khèn, trống còn được sử dụng trong đám ma, lúc viếng, trong các lễ cúng cơm. Kèn lá, đàn môi là phương tiện để thanh niên trao đổi tâm tình.
Theo cema.gov.vn
