'Đánh thức' nếp nhà xưa và các giá trị văn hóa bản địa

Nằm nép mình bên những ghềnh đá cổ ven biển Sa Huỳnh, làng Gò Cỏ (phường Sa Huỳnh, tỉnh Quảng Ngãi) đang trở thành điểm đến hấp dẫn du khách trong và ngoài nước nhờ mô hình du lịch cộng đồng gắn liền với việc bảo tồn không gian kiến trúc truyền thống và các giá trị văn hóa bản địa.

Đánh thức nếp nhà xưa từ tre, đất và rơm

Cách trung tâm tỉnh Quảng Ngãi khoảng 70 km về phía Nam, làng Gò Cỏ từ lâu đã nổi bật với cảnh quan thiên nhiên hoang sơ và không gian văn hóa đậm đà bản sắc. Thay vì bê tông hóa, người dân nơi đây đã chọn cách phục dựng và gìn giữ những ngôi nhà tranh, vách đất mộc mạc làm “chìa khóa” thu hút du khách.

Không sử dụng vật liệu hiện đại, những ngôi nhà tranh tại Gò Cỏ được kỳ công dựng lên từ tre già, rơm rạ và đất sét. Dưới bàn tay khéo léo của người dân, đất sét được nhào kỹ cùng rơm rồi trét chắc chắn lên khung tre, tạo thành những bức vách vững chãi có khả năng thích ứng thời tiết vượt trội: mát mẻ vào mùa hè và ấm áp, yên tĩnh khi mùa mưa tới. Ông Phạm Tịnh (70 tuổi) cho biết: Ngôi nhà tranh của gia đình được dựng cách đây 3 năm, với chi phí khoảng 85 triệu đồng, chưa tính nội thất. Với ông, làm nhà tranh không chỉ để kinh doanh lưu trú mà còn là cách giữ lại một phần nếp nhà của ông bà, đồng thời tạo không gian để du khách trải nghiệm cuộc sống xưa.

Bà Trần Thị Thu Thủy, Phó Giám đốc Hợp tác xã Cộng đồng Điều phối làng cho biết: Gò Cỏ đang lưu giữ và phát huy 14 ngôi nhà tranh theo kiến trúc truyền thống. Nếu như trước đây, nhiều hộ dân từng thay thế nhà tranh bằng nhà xây kiên cố, thì nay nhận thức về bảo tồn đã có sự chuyển biến tích cực. Người dân chủ động phục dựng lại nếp nhà xưa, chỉnh trang khuôn viên, trồng hoa cây cảnh để tạo không gian xanh - sạch - đẹp đón khách.

Trải nghiệm “sống như người làng”

Đến với Gò Cỏ, du lịch cộng đồng không xuất phát từ những dịch vụ cầu kỳ, mà được chắt lọc từ chính đời sống thường nhật, từ mái nhà, khu vườn, gian bếp cho đến những câu chuyện truyền đời của người dân.

Những nông, ngư dân từng quen với nghề quăng lưới, vá lúa (dặm lúa), trồng hoa hay làm muối nay đã trở thành những chủ homestay, hướng dẫn viên kiêm “người kể chuyện” mộc mạc về quê hương. Chị Lê Thị Linh, một chủ homestay tại Gò Cỏ tâm sự, gia đình chị trước đây chủ yếu sống bằng nông, ngư nghiệp với thu nhập bấp bênh theo thời tiết. Nhận thấy nhu cầu trải nghiệm không gian thôn quê của du khách ngày càng lớn, chị quyết định cải tạo ngôi nhà có sẵn, giữ nguyên vẹn tường đất, mái tranh và các vật dụng quen thuộc để đón khách. “Sáng sớm thức dậy bên bếp củi đỏ lửa, ngửi mùi xôi thơm lan tỏa hay thưởng thức các món ăn truyền thống cùng du khách chính là điều khiến nhiều người lưu luyến khi rời đi”, chị Linh chia sẻ

Du khách khi đến đây được hòa mình vào không gian thanh bình, thưởng thức bữa cơm quê bên bếp củi đỏ lửa, tham gia trải nghiệm cào muối trên các tảng đá ven biển hay thong thả bước đi trên những con đường đá cổ có niên đại hàng trăm năm.

Chia sẻ về chuyến đi, anh Trần Đình Đức, du khách đến từ Đà Nẵng bộc bạch, giữa cuộc sống đô thị nhộn nhịp và đầy áp lực, việc được trở về Gò Cỏ để trải nghiệm nhịp sống chậm rãi dưới mái nhà tranh vách đất, tự tay nhóm bếp củi, hóa thân thành nông dân hay cùng ngư dân ra biển thả lưới là một trải nghiệm vô cùng thú vị và nhẹ nhõm. Chính sự chân tình, mộc mạc và lối đón tiếp du khách “như người thân từ xa trở về” đã tạo nên sức hút khó cưỡng cho mô hình du lịch cộng đồng tại đây.

Tạo sinh kế bền vững từ di sản văn hóa

Sự thành công của mô hình du lịch cộng đồng tại Gò Cỏ được minh chứng qua những con số ấn tượng. Từ đầu năm đến nay, làng đã đón hơn 10.000 lượt khách tham quan và hơn 2.000 lượt khách lưu trú, tăng khoảng 80 - 90% so với cùng kỳ năm trước.

Phát triển du lịch gắn liền với bảo tồn di sản không chỉ giúp các hộ gia đình có nguồn thu nhập ổn định từ việc kinh doanh homestay, mà còn mở ra cơ hội tiêu thụ nông sản, phát triển các sản phẩm thủ công truyền thống địa phương. Qua đó, mô hình tạo thêm nhiều việc làm, cải thiện sinh kế cho người dân xóm làng, đồng thời tạo động lực mạnh mẽ để thế hệ hôm nay và mai sau gìn giữ, trao truyền các giá trị văn hóa của cha ông.

Bên cạnh việc phục dựng kiến trúc, người dân nơi đây còn biết cách khai thác các giá trị bản địa để làm phong phú thêm dịch vụ du lịch. Bà Bùi Thị Sen, một người dân trong làng cho biết, ngoài việc khôi phục nhà tranh vách đất đón khách lưu trú, bà còn tận dụng các sản vật tự nhiên sẵn có như rong biển, cây xương rồng để chế biến các loại nước mát, chè phục vụ du khách.

Nói về định hướng phát triển thời gian tới, bà Trần Thị Thu Thủy, Phó Giám đốc Hợp tác xã Cộng đồng Điều phối làng Gò Cỏ chia sẻ, du khách ngày nay thường quan tâm nhiều hơn đến môi trường, các giá trị văn hóa bản địa và những điểm đến còn giữ được nét hoang sơ, mộc mạc, gần gũi với thiên nhiên - nơi con người như được tìm về với cội nguồn và chính mình. Tháng 12/2020, Gò Cỏ đã được UBND tỉnh Quảng Ngãi công nhận là điểm du lịch cộng đồng OCOP 3 sao đầu tiên của Quảng Ngãi. Hiện Hợp tác xã đang hướng tới mục tiêu đạt chuẩn OCOP 5 sao, xây dựng mô hình du lịch bền vững hơn trong tương lai. Làng Gò Cỏ cũng vinh dự là một trong sáu đại diện của Việt Nam tham gia giải thưởng “Làng du lịch tốt nhất” lần thứ 5 của UN Tourism năm 2025 - minh chứng rõ nét cho sức hấp dẫn và giá trị của mô hình du lịch cộng đồng tại đây.

Thời gian tới, Hợp tác xã tiếp tục tuyên truyền, vận động các thành viên đầu tư hạ tầng du lịch, đặc biệt là hệ thống lưu trú đạt chuẩn, giữ gìn vệ sinh môi trường, hoàn thiện bãi đỗ xe… nhằm nâng cao trải nghiệm cho du khách. Đồng thời, Hợp tác xã chú trọng đào tạo nguồn nhân lực, bồi dưỡng kỹ năng quản trị, nghiệp vụ hướng dẫn viên, truyền thông và ngoại ngữ… để Gò Cỏ không chỉ đẹp về cảnh quan mà còn chuyên nghiệp trong cung cấp dịch vụ.

Nhờ sự nhạy bén và tâm huyết ấy, nhiều hộ dân trong làng Gò Cỏ đã có thêm nguồn thu nhập ổn định từ chính những giá trị mộc mạc của quê hương. Giữa dòng chảy hiện đại, sự hồi sinh của những nếp nhà tranh vách đất tại làng Gò Cỏ không chỉ kể câu chuyện về lịch sử và tập quán sinh hoạt qua nhiều thế hệ, mà còn là minh chứng sinh động cho hướng đi đúng đắn trong việc phát triển du lịch xanh, bền vững dựa trên nội lực văn hóa cộng đồng./.