Một nguồn vốn chính sách chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được chuyển hóa thành sinh kế và khả năng tự chủ của người dân.
Tại Phú Thọ, từ những con bò lai Sind sinh trưởng tốt, những nương chè được thâm canh đến những mô hình sản xuất kết hợp tạo thu nhập hàng trăm triệu đồng mỗi năm, Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi theo Quyết định số 1719/QĐ-TTg đang từng bước tạo ra những thay đổi cụ thể trong sản xuất và đời sống. Điều đáng chú ý là ở những nơi lựa chọn đúng mô hình, phù hợp lợi thế địa phương và có sự tham gia chủ động của người dân, nguồn hỗ trợ ban đầu có thể trở thành “vốn mồi”, tạo ra tài sản và sinh kế lâu dài.
Bài cuối: Khơi dậy nội lực từ những mô hình sinh kế
Từ vốn hỗ trợ đến sinh kế bền vững
Ở khu dân cư Hồng Phong, xã Minh Đài, ông Lê Văn Liên là một trong những hộ được hưởng lợi từ chính sách hỗ trợ. Trước đây, 2 ha đất đồi của gia đình chủ yếu trồng sắn và lúa nương, hiệu quả kinh tế không cao. Từ nguồn vốn vay ưu đãi, gia đình ông Liên từng bước cải tạo diện tích đất, chuyển sang chuyên canh chè; đồng thời cải tạo phần diện tích ven đồi để cấy lúa, đào ao thả cá và kết hợp chăn nuôi lợn thịt.
Mô hình sản xuất kết hợp mang lại thu nhập khoảng 120-150 triệu đồng/năm, đồng thời tạo việc làm thường xuyên cho 3 lao động trong xã. Từ nguồn vốn hỗ trợ ban đầu, gia đình ông từng bước thoát nghèo, xây dựng nhà ở và bảo đảm điều kiện học tập cho các con.
Xã Minh Đài được thành lập trên cơ sở sáp nhập ba xã Minh Đài, Mỹ Thuận và Văn Luông, chính thức hoạt động từ ngày 1/7/2025. Từ ngày 1/7/2026, xã có 28 thôn, trong đó có 20 thôn đặc biệt khó khăn. Đến hết năm 2025, thu nhập bình quân đầu người đạt 46,4 triệu đồng/người/năm; tỷ lệ nghèo đa chiều là 11,9%, trong đó tỷ lệ hộ nghèo đa chiều 7,79%. Toàn xã hiện có 461 hộ nghèo và 268 hộ cận nghèo.
Trong giai đoạn 2021-2025, ba chương trình mục tiêu quốc gia được triển khai đồng bộ trên địa bàn Minh Đài. Tổng nguồn vốn được bố trí hơn 249,825 tỷ đồng; riêng nguồn vốn Trung ương dành cho Chương trình 1719 gồm hơn 53,133 tỷ đồng vốn đầu tư và hơn 22,436 tỷ đồng vốn sự nghiệp.
Từ nguồn lực này, xã triển khai ba dự án phát triển sản xuất, thành lập bốn tổ hợp tác với 113 hộ dân tại 15 khu đặc biệt khó khăn tham gia. Các hộ được hỗ trợ chăn nuôi trâu cái sinh sản, bò lai Sind sinh sản và phân bón phục vụ thâm canh chè.
Theo Phó Chủ tịch UBND xã Minh Đài Nguyễn Thiết Hải, việc lựa chọn mô hình sinh kế được địa phương cân nhắc trên cơ sở lợi thế sẵn có và nhu cầu thực tế.
Minh Đài có điều kiện phát triển chăn nuôi đại gia súc và cây chè. Người dân có kinh nghiệm sản xuất, nhưng phần lớn quy mô hộ còn nhỏ, thiếu vốn, kỹ thuật và khả năng liên kết thị trường. Vì vậy, sự hỗ trợ của chương trình được xác định là lực đẩy ban đầu để người dân thay đổi phương thức sản xuất.
Mô hình chăn nuôi bò lai Sind là một ví dụ. Sau khi được hỗ trợ, đàn bò sinh trưởng tốt, một số con đã sinh bê; thu nhập của các hộ tham gia tăng khoảng 10-15%. Với hộ nghèo và cận nghèo, một con bò sinh sản không chỉ là vật nuôi mà còn là tài sản có khả năng sinh sôi, tạo nguồn tích lũy dài hạn.
Với cây chè, việc hỗ trợ phân bón và áp dụng các biện pháp thâm canh giúp năng suất tăng khoảng 10-12%. Chất lượng nguyên liệu được cải thiện, giá bán chè tươi tăng, qua đó nâng cao giá trị trên cùng một diện tích canh tác.
Điều này cho thấy một hướng đi đúng đắn, thay vì chỉ mở rộng diện tích sản xuất, người dân được khuyến khích nâng năng suất, chất lượng và từng bước đáp ứng yêu cầu của thị trường.
Ông Nguyễn Thiết Hải cho biết, giá trị của các mô hình không chỉ nằm ở khoản thu nhập tăng thêm, mà còn ở việc hình thành thói quen sản xuất có tổ chức. Các tổ hợp tác tạo điều kiện để người dân trao đổi kinh nghiệm, áp dụng kỹ thuật đồng bộ và tiến tới liên kết tiêu thụ sản phẩm.
Một dự án chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi nguồn vốn hỗ trợ được người dân biến thành vốn sản xuất, tiếp tục tái đầu tư và tạo ra thu nhập mới.
Khi “vốn mồi” tạo được nội lực
Thực tế tại Minh Đài cho thấy, sản xuất của người dân vẫn chủ yếu ở quy mô hộ, phân tán và thiếu liên kết. Việc hình thành các tổ hợp tác với nhiều hộ cùng tham gia là bước đi cần thiết để trao đổi kinh nghiệm, áp dụng kỹ thuật đồng bộ và từng bước tìm đầu ra ổn định hơn.
Còn tại xã Long Cốc, Bí thư Đảng ủy xã Nguyễn Hoàng Trung cho rằng, hỗ trợ sinh kế phải dựa trên lợi thế từng địa bàn. Nơi có thế mạnh về chè cần chú trọng nâng chất lượng, chế biến và thị trường; nơi có điều kiện chăn nuôi cần quan tâm giống, kỹ thuật, thức ăn và phòng chống dịch bệnh; địa bàn có cảnh quan, bản sắc văn hóa cần kết hợp sản xuất với du lịch cộng đồng.
Những kết quả bước đầu từ các mô hình chăn nuôi, thâm canh chè và sản xuất kết hợp là tín hiệu tích cực. Tuy nhiên, sản xuất nông nghiệp vẫn còn nhỏ lẻ; liên kết giữa người dân, tổ hợp tác, hợp tác xã và doanh nghiệp chưa bền vững; đầu ra một số sản phẩm còn phụ thuộc vào thương lái và biến động thị trường.
Vì vậy, giai đoạn 2026-2030, yêu cầu đặt ra không chỉ là tiếp tục phân bổ vốn hay nhân rộng mô hình, mà phải từng bước hình thành chuỗi liên kết sản xuất. Trong đó, người dân là chủ thể, tổ hợp tác, hợp tác xã giữ vai trò kết nối, doanh nghiệp tham gia tiêu thụ, còn Nhà nước hỗ trợ về hạ tầng, kỹ thuật và cơ chế.
Trong khi đó, tại Võ Miếu, quá trình rà soát cũng cho thấy nguồn lực phải được điều chỉnh theo nhu cầu thực tế. UBND xã đã đề nghị điều chuyển hơn 1,6 tỷ đồng thuộc Dự án 1 của Chương trình 1719 sang những nội dung phù hợp hơn. Theo Phó Chủ tịch UBND xã Trần Văn Tình, đây là sự điều chỉnh nhằm bảo đảm nguồn vốn được sử dụng hiệu quả, thay vì phân bổ theo cách cơ học.
Xã Minh Đài đặt mục tiêu giảm tỷ lệ hộ nghèo từ 7,79% năm 2025 xuống còn 5,08% trong giai đoạn 2026-2030, phấn đấu đưa xã ra khỏi diện đặc biệt khó khăn và đạt chuẩn nông thôn mới vào cuối năm 2030. Để đạt mục tiêu này, nguồn lực Nhà nước vẫn quan trọng, nhưng yếu tố quyết định là khả năng để người dân chủ động sản xuất, tích lũy và nâng cao thu nhập.
Tại buổi làm việc với UBND tỉnh Phú Thọ ngày 21/7 vừa qua, Thứ trưởng Bộ Dân tộc và Tôn giáo Nguyễn Hải Trung đề nghị tỉnh Phú Thọ tiếp tục rà soát, hoàn thiện báo cáo, phân tích rõ những khó khăn, vướng mắc về cơ chế, chính sách và kiến nghị đúng trọng tâm. Với những nội dung đã được phân cấp, phân quyền, địa phương cần chủ động tổ chức thực hiện; chỉ kiến nghị Trung ương những vấn đề thực sự vượt thẩm quyền hoặc còn chồng chéo, bất cập.
Thứ trưởng cũng đề nghị Phú Thọ rà soát các chỉ tiêu được đánh giá “không thể hoàn thành”, phân loại rõ chỉ tiêu đã đạt, đang tiệm cận và còn dư địa để tập trung nguồn lực thực hiện.
Từ thực tế ghi nhận tại xã Minh Đài, Long Cốc hay Võ Miếu…, giá trị của Chương trình 1719 không chỉ nằm ở số vốn được hỗ trợ, mà ở những gì nguồn lực ấy tạo ra sau đó. Một con bò sinh sản có thể trở thành đàn bò; một nương chè được đầu tư đúng kỹ thuật có thể tạo thu nhập cao hơn; một khoản vốn vay có thể giúp hộ dân cải tạo đất, đa dạng sản xuất và tạo việc làm...
Khi nguồn lực chính sách được chuyển hóa thành tài sản, kiến thức, kỹ năng và khả năng tự tạo thu nhập, “vốn mồi” mới thực sự trở thành nội lực, giúp người dân giảm nghèo bền vững và từng bước làm chủ cuộc sống./.
