Trong dòng chảy hiện đại, việc gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc thiểu số luôn là một hành trình nhiều tâm huyết. Với cộng đồng người S’tiêng tại Đồng Nai, những điệu múa, lời ca không chỉ là nét đẹp truyền thống mà còn là sợi dây kết nối các thế hệ. Suốt hơn ba năm qua, Câu lạc bộ văn hóa người S’tiêng BP đã trở thành nơi “giữ lửa” văn hóa, góp phần bảo tồn và phát huy những giá trị đặc sắc của dân tộc mình.
Hồi sinh di sản từ tư duy trẻ
Tại ấp Trà Thanh, Lồ Ô (xã Tân Hưng) những buổi tập luyện hăng say của thế hệ trẻ dưới sự dẫn dắt tận tình của các nghệ nhân khẳng định sức sống mãnh liệt của bản sắc S’tiêng trong dòng chảy đương đại.
Tham gia Câu lạc bộ văn hóa người S’tiêng BP, chị Thị Minh Kha không giấu được niềm xúc động và tự hào. Đối với chị Kha, đây không chỉ là một sân chơi mà còn là ngôi nhà chung để những người con xa xứ cùng tìm về cội nguồn. Chị Kha chia sẻ, khi tham gia câu lạc bộ, chị cảm thấy rất hãnh diện vì mình là người S’tiêng. Tại đây, chị được học hỏi, hiểu sâu hơn về các phong tục, tập quán, biết thêm nhiều điệu múa truyền thống và nét ẩm thực độc đáo của dân tộc mình.
Không chỉ dừng lại ở việc tiếp thu, tham gia câu lạc bộ còn khơi dậy trong chị trách nhiệm gìn giữ và trao truyền các giá trị truyền thống của dân tộc. Những giá trị văn hóa đặc sắc ấy đang được chị Kha chắt chiu, học tập mỗi ngày để tiếp tục truyền dạy lại cho thế hệ mai sau.
Sự ra đời của Câu lạc bộ văn hóa người S’tiêng BP đã mang đến một luồng sinh khí mới. Các thành viên phấn khởi khi có một sân chơi ý nghĩa dành riêng cho mình, số lượng thành viên tham gia câu bộ ngày một đông. Không gian sinh hoạt ấy giờ đây vô cùng đặc biệt bởi có tiếng nói của các già làng, người có uy tín, nhiệt huyết của người trẻ và sự ngây thơ của thế hệ măng non đang tiếp nối. Dù bận rộn với cuộc sống mưu sinh, ai nấy đều hào hứng, tự tìm mọi cách sắp xếp thời gian cùng nhau luyện tập. Từ những buổi sinh hoạt này, mỗi thành viên tự ý thức mình chính là một “đại sứ”, điểm kết nối quan trọng để đưa văn hóa người S’tiêng đến gần hơn với cộng đồng các dân tộc anh em.
Chị Điểu Thị Hồng, thành viên tích cực của câu lạc bộ không giấu nổi sự xúc động. Chị Hồng bày tỏ, chị cảm thấy rất hạnh phúc khi được tái hiện lại các điệu múa cổ truyền. Những động tác ấy như đang khơi nguồn lại chính gốc rễ, bản sắc của người S’tiêng vốn đã bị mai một dần theo thời gian.
Lan tỏa sắc màu văn hóa
Được thành lập 3 năm nay, Câu lạc bộ văn hóa người S’tiêng BP quy tụ nhiều lứa tuổi nhưng lực lượng nòng cốt và chiếm số đông lại là lớp thanh niên trẻ đầy nhiệt huyết. Khác với thế hệ ông bà, cha anh đi trước vốn chỉ giữ tiếng cồng, điệu múa trong phạm vi ấp, những người trẻ hôm nay mạnh dạn bước ra không gian bên ngoài. Họ mang những nét đẹp nguyên sơ, thuần khiết của dân tộc mình đi biểu diễn ở nhiều nơi phục vụ du khách.
Đây chính là cách thức tiếp cận hiện đại để người trẻ quảng bá nét văn hóa đặc trưng của đồng bào mình đến với công chúng diện rộng. Thay vì để di sản “ngủ yên”, thế hệ trẻ S’tiêng đang biến di sản thành một thực thể sống động, có sức lan tỏa và tự tạo ra giá trị bền vững. Sự năng động, tự tin của thế hệ trẻ đang mở ra một chương mới cho công tác bảo tồn, văn hóa truyền thống hoàn toàn có thể đồng hành và tỏa sáng cùng nhịp sống hiện đại.
Những chuyến đi biểu diễn trong và ngoài địa phương đang mang lại tự tin cho người trẻ S’tiêng và thu hút đông đảo công chúng. Có mặt trực tiếp thưởng thức buổi biểu diễn đầy sắc màu của Câu lạc bộ, chị Nguyễn Thanh Tám, phường Tân Phú (TP Hồ Chí Minh) chia sẻ, văn hóa của đồng bào S’tiêng rất phong phú và đặc trưng. Chị mong muốn, những giá trị này được lan tỏa sâu rộng đến 54 dân tộc anh em trên khắp các vùng miền. Mỗi dân tộc đều sở hữu nét đặc trưng riêng biệt, vì vậy, khi có cơ hội được gặp gỡ, chứng kiến họ giữ gìn và tự hào phô diễn bản sắc của mình, chị rất trân quý.
Đứng sau hành trình vươn mình ra biển lớn của câu lạc bộ không thể không nhắc đến người “thuyền trưởng” đầy tâm huyết, ông Nguyễn Viết Đợi, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường Tân Khai, Chủ nhiệm Câu lạc bộ văn hóa người S’tiêng BP. Trước đây, ông có thời gian công tác tại xã Thanh An cũ (nay là xã Tân Hưng), ông đã tìm hiểu, quan sát, lắng nghe từ trái tim mình những di sản văn hóa người S’tiêng. Bằng góc nhìn của một người làm công tác quản lý văn hóa, yêu văn hóa đồng bào S’tiêng, ông Đợi luôn đồng hành, nỗ lực cùng bà con bảo tồn và phát huy các giá trị tốt đẹp của văn hóa dân tộc. Từ đó, giúp người S’tiêng tự hào về kho tàng văn hóa phi vật thể đồ sộ mà cha ông để lại, được Nhà nước ghi nhận.
Ông Nguyễn Viết Đợi chia sẻ, di sản văn hóa của người S’tiêng vô cùng phong phú, trong đó đã có nhiều di sản được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận và đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Vì vậy, khi mang những “đặc sản” tinh thần này đến giới thiệu với bạn bè, hiệu ứng nhận được rất tích cực, công chúng đón nhận rất đông đảo. Ai nấy đều trầm trồ bởi mỗi tiết mục, mỗi sản phẩm đều mang đậm hương vị đặc trưng của vùng miền và bản sắc độc đáo của đồng bào dân tộc thiểu số.
Sự ra đời và hành trình tự tìm kiếm hướng đi mới của các thành viên Câu lạc bộ văn hóa người S’tiêng BP ở thành phố Đồng Nai đã thực sự tạo nên một sân chơi bổ ích và đầy tính nhân văn. Từ những trăn trở ban đầu của lớp người đi trước, dòng chảy văn hóa ấy nay đã tìm được mạch ngầm tươi trẻ tiếp tục khơi trong.
Những điệu múa uyển chuyển, thanh âm trầm hùng của cồng, chiêng một thời chỉ vang lên trong không gian nhỏ hẹp, giờ đây, nhờ tư duy năng động và khát vọng của thế hệ trẻ, tiếng cồng chiêng ấy đã vượt qua mọi giới hạn địa lý để bước lên sân khấu lớn, hòa vào dòng chảy của đời sống hiện đại. Khi bản sắc văn hóa đặc trưng của đồng bào S’tiêng tự tin vươn xa đến mọi miền, đó cũng là lúc sức sống mới của di sản được khẳng định mạnh mẽ trong cộng đồng./.
Tên gọi khác: Xa Ðiêng hay Xa Chiêng.
Nhóm địa phương: Bù Lơ, Bù Ðek (Bù Ðêh), Bù Biêk.
Dân số: 85.436 người (Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009).
Ngôn ngữ: thuộc nhóm ngôn ngữ Môn - Khơ Me (ngữ hệ Nam Á) tương đối gần gũi với tiếng Mạ, Mnông, Chơ Ro. Chữ viết hình thành từ trước năm 1975, theo chữ cái La-tinh.
Lịch sử: Người Xtiêng sinh tụ lâu đời ở vùng Trường Sơn - Tây Nguyên và miền đông Nam bộ.
Hoạt động sản xuất: Nguồn lương thực chính là lúa gạo, khoảng 80% lúa gạo do rẫy cung cấp. Nhóm Bù Lơ ở cao, sâu hơn hoàn toàn làm rẫy. Nhóm Bù Ðeh (Bù Ðêk) ở vùng thấp làm ruộng nước từ khoảng 100 năm, như cách thức canh tác của người Việt sở tại. Lúa rẫy có các giống khác nhau, được trồng theo lối "phát-đốt-chọc-trỉa", kết quả mùa màng phụ thuộc lớn vào thiên nhiên và việc bảo về trước sự phá phách của chim muông. Công cụ làm rẫy chủ yếu gồm rìu và dao xà gạc để khai phá rừng, sau khi đốt thì dùng cây cào tre có 5 răng để dọn rồi đốt lại, khi trỉa dùng gậy nhọn (mỗi tay cầm một chiếc) để chọc lỗ, đồng thời gieo hạt giống theo, làm cỏ bằng loại cuốc con (về sau thay thế bằng cái xà - bát người Việt sử dụng), dùng tay tuốt lúa. Hái lượm, săn bắt và kiếm cá đưa lại nguồn lợi quan trọng thiết thực. Gia súc phổ biến gồm: trâu, bò, lợn, chó, một số hộ nuôi voi; gia cầm chủ yếu là gà. Có nghề dệt vải và đan lát. Việc mua bán thường dùng vật đổi vật (nay dùng tiền) có quan hệ hàng hoá với người Việt, Khơme, Mnông, Mạ và cả với bên Campuchia.
Ăn: Người Xtiêng ăn cơm tẻ, cơm nếp. Thực phẩm thường ngày của họ chủ yếu là những thứ kiếm được trong rừng và sông suối (nay có mua ở chợ hay của thương nhân). Thức uống truyền thống nước lã, rượu cần. Ðồ đựng cơm canh, nước đều là vỏ bầu chế tác có hình dạng thích hợp. Họ hút thuốc lá bằng tẩu (nay ít thấy).
Ở: Người Xtiêng phân bố tập trung tại tỉnh Bình Phước, một số ở Tây Ninh và Ðồng Nai. Vùng cao ở nhà trệt, mái trùm gần xuống mặt đất và có nơi uốn tròn ở hai đầu hồi và ở một mặt bên. Vùng thấp thường làm nhà sàn khá khang trang, vách dựng nghiêng phía trên ra ngoài. Theo nếp xưa, mỗi làng chỉ gồm một vài ngôi nhà dài, nay hình thức nhà ngắn của từng hộ đang phát triển.
Mặc: Thông thường, đàn ông đóng khố, ở trần, đàn bà mặc áo, quấn váy. Trước kia, phụ nữ nghèo ở nhiều nơi cũng dùng khố. Họ ưa đeo nhiều trang sức, thường dùng các loại vòng kim loại và chuỗi cườm, thậm chí một cánh tay đeo tới trên 20 chiếc vòng nhôm nay bạc, có cả loại vòng ống quấn từ sợi dây đồng dài ôm quanh ống chân, ống tay. Loại hoa tai lớn bằng ngà voi được ưa chuộng. Nay nam giới mặc như người Việt, nữ hay dùng áo cánh, sơ mi, ở vùng gần người Khơ Me cũng thường gặp phụ nữ Xtiêng quấn váy Khơ Me.
Phương tiện vận chuyển: Các loại gùi rất thông dụng, cách gùi như ở các tộc Thượng khác. Nhóm gần người Việt và Khơ Me, các loại xe gỗ 2 bánh dùng đôi bò kéo từ lâu đã trở thành một phương tiện vận chuyển phổ biến.
Quan hệ xã hội: Mỗi cặp vợ chồng và con cái là một "bếp" (nak). Nhiều bếp hợp thành một nhà (yau). Mỗi làng xưa gồm một vài nhà, càng về sau số nhà càng tăng do việc tách hộ ở riêng. Mỗi người không chỉ thuộc về một "bếp", một nhà, một làng, mà còn là thành viên của một dòng họ nhất định và nằm trong các mối quan hệ họ hàng nhất định và nằm trong các mối quan hệ họ hàng khác nữa. Về tổ chức xã hội truyền thống, làng là đơn vị bao trùm và nổi bật: trong tự bảo quản ở thì ông "già làng" và các bô lão có uy tín cao khác đóng vai trò quan trọng đặc biệt. Xưa kia, ngoài một số ít người giàu có và đa số thuộc lớp nghèo, xã hội Xtiêng đã có những "nô lệ gia đình" do phải ở đợ, hoặc bị mua về...
Cưới xin: Thông thường nếu nhà trai có đủ của cải sính lễ, cô dâu về ở đằng chồng, nhưng thực tế phần đông phải ở rể do chưa có đủ đồ dẫn cưới theo yêu cầu của nhà gái (ché quý, chiêng cồng, trâu...); riêng ở vùng Bình Long, chàng rể luôn phải về ở nhà vợ. Tập tục hôn nhân giữa các nơi, các nhóm có những điểm khác nhau, chẳng hạn: Nhóm Bù Ðek cho phép con trai cô với con gái cậu cũng như con gái cậu với con gái cô lấy nhau, nhưng ở nhóm Bù Lơ chỉ con trai cô được lấy con gái cậu với điều kiện cậu là anh của cô, cũng chỉ được chấp nhận một lần trong mỗi gia đình.
Sinh đẻ: Phụ nữ kiêng cữ cẩn thận ngay từ thời kỳ mang thai. Việc sinh nở xưa kia, phụ nữ tự xoay xở ngoài rừng một mình. Nay nhiều người ở vùng có tập quán dựng kho thóc trong nhà vẫn ra đẻ ở ngôi nhà nhỏ dựng gần bên nhà ở, bởi họ cho rằng nếu đẻ ở nhà sẽ xúc phạm đến "thần lúa", đẻ xong sẽ phải cúng một con lợn cho "thần lúa".
Trong ngày lễ mừng lúa mới, người Xtiêng thường tổ chức đâm trâu. Khi giết một trâu, họ chỉ dựng đoạn thây cây gạo làm cột. Nếu đâm nhiều trâu, lần đầu gia chủ làm loại cột đơn giản gâng srung, những lần sau họ dựng cột gâng rai với nhiều hoa văn trang trí. Ðây là phần ngọn của cây cột đâm trâu gâng rai.
Ma chay: Quan tài gỗ độc mộc đẽo từ cây rừng. Nếu chết bình thường thì họ chôn trong bãi mộ của làng. Trong quan tài, cùng với tử thi, có bỏ một ít gạo, thuốc lá... Những ché, nồi, dụng cụ... "chia" cho người chết đều để trên và quanh mộ. Người Xtiêng không có tục thăm viếng mồ mả. Có người mới chết, cả làng không gõ cồng chiêng và vui nhộn trong khoảng 10 ngày. Những trường hợp chết bất bình thường phải cúng quải tốn kém hơn, kiêng cữ nhiều hơn, lễ thức làm ngoài khu gia cư của làng và không được chôn vào bãi mộ của làng.
Thờ cúng: Người ta tin con người, con vật, cây cối cũng như muôn vật đều có siêu nhiên, tựa như "hồn". "Thần linh" cũng có rất nhiều: thần sấm sét, thần mặt trời, thần núi, thần lúa... Thần lúa được hình dung là người phụ nữ trẻ và đẹp. Trong các lễ cúng, các vị thần hoặc các siêu nhiên nói chung được nhắc đến để cầu xin, hay tạ ơn, hay thông báo điều gì đó. Vật hiến tế là rượu, gà, lợn, trâu, bò, số lượng càng nhiều và con vật càng lớn chứng tỏ lễ cúng càng to, thần linh càng quyền thế, quan trọng.
Lễ tết: Có rất nhiều lễ cúng lớn nhỏ khác nhau trong đời sống của người Xtiêng. Trong đó, lễ hội đâm trâu là lớn nhất, thường được tổ chức mừng được mùa lớn (gia đình thu hoạch lúa từ 100 gùi cỡ to trở lên - loại gùi có tên Sah cach), mừng chiến thắng kẻ thù, mừng làm ăn phát đạt, mừng con cái lớn khôn... Cùng với hiến sinh trâu còn thường có cả bò, lợn. Nếu hiến sinh một trâu, cột lễ để buộc trâu làm đơn giản, nhưng từ 2 trâu trở lên thì cột lễ trang trí đẹp, làm công phu. Tết Xtiêng được gọi là "lễ cúng rơm", sau khi tuốt lúa rẫy xong, trước khi đốt rẫy vụ sau: lễ thức ngày tết có nội dung tạ ơn thần lúa sau một mùa.
Văn nghệ: Người Xtiêng rất yêu âm nhạc. Nhạc cụ quan trọng nhất, đồng thời là một trong số gia tài quý ở xã hội truyền thống, là cồng và chiêng; nhóm Bù Lơ chủ yếu dùng chiêng, mỗi bộ 6 chiếc, nhóm Bù Ðek (Bù Ðêk) chủ yếu dùng cồng, mỗi bộ 5 chiếc. Riêng trong đám ma, chỉ dùng 3 cồng hoặc 3 chiêng. Ngoài ra, còn có tù và, trống, khèn bầu, các loại đàn. Người Xtiêng cũng có kho tàng truyện cổ khá phong phú, có những điệu hát của mình. Tuy nhiên, đến nay, tương tự như nhiều nơi khác, ngay cả cồng, chiêng cũng chỉ còn rất ít so với xưa kia.
Theo cema.gov.vn
