Để bảo tồn bản sắc của dân tộc Mảng - một trong những dân tộc rất ít người (dưới 10.000 người), xã biên giới Pa Tần (tỉnh Lai Châu) đã triển khai nhiều hoạt động thiết thực. Những lớp học truyền khẩu tiếng Mảng đang trở thành nhịp cầu nối, giúp các thế hệ trẻ trân trọng và phát huy giá trị nguồn cội.
Giữ ngọn lửa văn hóa
Xã biên giới Pa Tần là địa phương có nhiều dân tộc anh em sinh sống; trong đó dân tộc Mảng giữ một vị trí quan trọng với 1.504 nhân khẩu, chiếm hơn 17% dân số toàn xã. Trước sự phát triển của xã hội và việc du nhập văn hóa ngoại lai, người Mảng nơi đây đang phải đối mặt với những thách thức, ảnh hưởng đến việc gìn giữ, bảo tồn văn hóa, tiếp nối ngôn ngữ và phong tục tập quán của dân tộc mình.
Trước thực trạng trên, cấp ủy và chính quyền xã Pa Tần xác định việc bảo tồn văn hóa là một trong những nhiệm vụ trọng tâm để xây dựng lòng tự tôn dân tộc, tạo tiền đề cho sự phát triển kinh tế - xã hội bền vững, góp phần đảm bảo an ninh trật tự trên vùng đất biên cương. Những lớp học truyền khẩu tiếng Mảng ở Pa Tần được tổ chức đã trở thành nhịp cầu nối quá khứ với tương lai của những người con trên bản làng.
Mỗi khi kết thúc một ngày làm việc, tại nhà văn hóa bản Nậm Sảo 1 và Nậm Ô, không khí lại trở nên nhộn nhịp bởi tiếng nói cười đan xen với tiếng trẻ nô đùa. Đó cũng là lúc người dân trong bản đến với lớp học truyền khẩu tiếng Mảng. Lớp học ở đây rất đặc biệt; không có bảng đen, phấn trắng, không cần giáo trình cầu kỳ và cũng không phân biệt độ tuổi, giới tính. Họ cùng chung một tình yêu với tiếng mẹ đẻ. Sau một ngày dài lao động vất vả trên nương rẫy, ánh mắt ai nấy đều chăm chú lắng nghe nghệ nhân người Mảng chia sẻ, truyền dạy.
Trong đợt này, hai lớp học truyền khẩu tại bản Nậm Ô và bản Nậm Sảo 1 có 60 học viên. Đây chính là những “hạt giống” đầu tiên. Họ không chỉ học để biết, mà học để trở thành những người tiếp nối, giữ ngọn lửa văn hóa thắp sáng trong từng gia đình của bản làng, cộng đồng.
Bà Lý Thị Chướng hướng dẫn các thế hệ trẻ trong bản về những phong tục tập quán, những nét văn hóa dân gian của dân tộc Mảng. Ảnh: Quý Trung/TTXVN
Linh hồn của các lớp học chính là những nghệ nhân dân gian, người có uy tín và vốn kiến thức sâu rộng trong cộng đồng người Mảng. Họ là người nắm giữ chìa khóa của kho tàng văn hóa dân tộc nơi đây. Bà Lý Thị Chướng (một người có uy tín lâu năm và trực tiếp đứng lớp) chính là một "Pho sử sống" của người Mảng ở Pa Tần. Với bà, mỗi từ vựng, mỗi làn điệu dân ca, hay những bài ca trong cuộc sống hằng ngày không chỉ là âm thanh, mà là ký ức của cha ông truyền lại qua hàng nghìn năm còn được lưu giữ. Trong suốt 10 ngày diễn ra lớp học, bà đã tận tâm truyền dạy từ những câu từ giao tiếp cơ bản nhất đến các nghi lễ phức tạp.
Nội dung truyền dạy bao trùm mọi khía cạnh của đời sống hằng ngày, từ lễ cưới hỏi, lên nhà mới với lời dặn dò sâu sắc của cha mẹ, nghi lễ ma chay thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn, đến các bài cúng tổ tiên cầu mong mưa thuận gió hòa. Đặc biệt, những bài hát múa, điệu dân ca, dân vũ đặc trưng của người Mảng với tiết tấu khỏe khoắn, mô phỏng hoạt động trong sản xuất đã làm sống lại không gian văn hóa truyền thống ngay giữa lòng xã hội hiện đại.
“Tôi muốn truyền lại tất cả những gì mình biết cho các cháu. Thấy các con cháu đi học đầy đủ, hăng hái ghi chép tiếp thu và tò mò, ham hỏi về ý nghĩa của từng câu nói, tôi tin rằng văn hóa dân tộc Mảng sẽ không bao giờ mất đi. Nó sẽ sống mãi như dòng suối chảy quanh bản,” bà Lý Thị Chướng xúc động chia sẻ.
Thành công lớn nhất của các lớp học tại xã biên giới Pa Tần không nằm ở số lượng học viên, mà ở sự thay đổi trong nhận thức của thế hệ trẻ. Những người vốn dĩ hằng ngày chỉ quen với các công việc để mưu sinh, hay tiếp xúc với điện thoại thông minh và âm nhạc hiện đại, nay lại say sưa với những câu dân ca, những bài lễ của dân tộc mình. Chị Lý Mé Yên (bản Nậm Sảo 1) chia sẻ: “Trước đây, em chỉ biết sơ qua về các phong tục, tập quán của dân tộc mình vì nghe người già nói chuyện. Tuy nhiên khi tham gia lớp học, em mới hiểu sâu sắc hơn về ý nghĩa của mỗi nghi lễ và cảm thấy tự hào bởi mình là người Mảng. Lớp học này đã cho em sự tự tin hơn về văn hóa truyền thống của dân tộc để sau này có thể tự tổ chức các lễ nghi đúng phong tục và truyền dạy lại cho các con cháu của mình”.
Sợi dây gắn kết cộng đồng
Trong đời sống hằng ngày, việc giao tiếp bằng tiếng Mảng không chỉ giúp giữ gìn ngôn ngữ mà còn là cách để bày tỏ sự trân trọng đối với cội nguồn. Từ đó, người Mảng tại xã biên giới Pa Tần giữ cho bản sắc văn hóa dân tộc mình luôn có một vị trí quan trọng trong tâm thức mỗi người dân, con em đồng bào.
Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Pa Tần Chào Anh Tuyên cho biết, địa phương luôn coi việc giữ gìn bản sắc văn hóa là cốt lõi trong xây dựng cộng đồng đoàn kết, giúp người dân có điểm tựa vững chắc để vươn lên trong phát triển kinh tế - xã hội gắn với xây dựng nông thôn mới trên địa bàn. Việc bảo tồn các giá trị văn hóa tại xã biên giới Pa Tần mang ý nghĩa chiến lược sâu sắc. Ngôn ngữ và phong tục tập quán chính là sợi dây gắn kết cộng đồng bền chặt hơn. Khi người dân tự hào về bản sắc văn hóa của dân tộc mình, họ sẽ có ý thức bảo vệ bản làng, quê hương, đường biên mốc giới trên mảnh đất biên cương của Tổ quốc.
Do đó, văn hóa đã trở thành “tấm khiên mềm” giữ vững an ninh trật tự nơi biên viễn của Lai Châu và của Tổ quốc. Nhờ sự thấu hiểu và đoàn kết thông qua các hoạt động văn hóa nói chung, niềm tin của người dân vùng biên viễn vào đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước ngày càng vững chắc. Đồng bào yên tâm lao động sản xuất, cùng nhau thực hiện tốt phong trào Toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc, chung tay cùng lực lượng chức năng giữ vững chủ quyền biên giới quốc gia.
Việc bảo tồn các nét văn hóa đặc sắc như dệt vải, đan lát hay các lễ hội truyền thống của người Mảng còn mở ra hướng phát triển mới cho "ngành công nghiệp không khói", đó là phát triển du lịch bản văn hóa cộng đồng. Đây chính là cách để “văn hóa nuôi dưỡng kinh tế”, tạo ra sinh kế bền vững cho cộng đồng các dân tộc ít người và trong công cuộc bảo tồn các giá trị văn hóa dân tộc.
Lớp học tiếng dân tộc Mảng theo hình thức truyền khẩu tại xã biên giới Pa Tần thu hút đông đảo người dân, thanh niên tham gia. Ảnh: Quý Trung/TTXVN
Những lớp học truyền khẩu tại xã biên giới Pa Tần không chỉ đơn thuần là việc dạy chữ, học tiếng mà đó chính là cuộc hành trình gìn giữ, phát huy những giá trị bản sắc văn hóa. Đây cũng là sự khẳng định về vai trò của dân tộc Mảng trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Dù thời gian của mỗi lớp học không nhiều nhưng đã tạo ra một luồng sinh khí mới, sưởi ấm những trái tim yêu bản sắc văn hóa của dân tộc mình.
Nhờ sự quyết tâm của cấp ủy, chính quyền xã Pa Tần nói chung, các bản làng có dân tộc Mảng nói riêng, cùng sự đồng lòng của những người uy tín với vốn kiến thức sâu rộng về văn hóa và các thế hệ trẻ, "linh hồn" của đồng bào dân tộc Mảng sẽ không chỉ dừng lại ở những bài học mà sẽ hiện hữu trong đời sống hằng ngày.
Với những hoạt động bảo tồn và phát huy hiệu quả, di sản văn hóa của đồng bào dân tộc Mảng sẽ mãi là kho tàng quý, được lưu giữ và tỏa sáng giữa đại ngàn của núi rừng Tây Bắc./.
