Phát biểu khai mạc hội nghị, Thứ trưởng Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch Trịnh Thị Thuỷ cho biết, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng và Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị tiếp tục khẳng định vai trò của văn hoá không chỉ là nền tảng tinh thần của xã hội mà còn là nguồn lực quan trọng, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội trong kỷ nguyên mới.
Trong đó, văn hóa các dân tộc thiểu số được xác định là một trong những trụ cột quan trọng, vừa góp phần gìn giữ, tôn vinh bản sắc văn hóa dân tộc, vừa tạo động lực cho phát triển kinh tế, xã hội bền vững. Đây là định hướng lớn của Đảng và Nhà nước, đồng thời là nhiệm vụ trọng tâm đặt ra đối với đất nước nói chung và ngành văn hóa, thể thao và du lịch nói riêng.
Thứ trưởng Trịnh Thị Thuỷ nhấn mạnh, bên cạnh việc đánh giá những kết quả đạt được trong thời gian qua, hội nghị lần này sẽ tập trung thảo luận sâu, toàn diện từ thực tiễn triển khai tại các bộ, ngành và địa phương, nhằm đề xuất những giải pháp trọng tâm để bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa các dân tộc trong giai đoạn tới, bám sát định hướng của Đảng, Nhà nước cũng như sự chỉ đạo quyết liệt của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ.
Theo Thứ trưởng Trịnh Thị Thủy, hội nghị cũng là dịp quan trọng để tôn vinh, ghi nhận những đóng góp bền bỉ của đội ngũ nghệ nhân và các đại biểu đại diện cộng đồng dân tộc thiểu số, những người đang trực tiếp gìn giữ, trao truyền và phát huy di sản văn hóa tại từng vùng miền, địa phương, góp phần làm nên bức tranh đa sắc màu của cộng đồng các dân tộc Việt.
“Từ hội nghị này, bên cạnh đề xuất các giải pháp với lãnh đạo Nhà nước trong thời gian tới, ngành văn hoá, thể thao và du lịch phải có trách nhiệm nghiên cứu để tham mưu, xây dựng kế hoạch thực tiễn đóng góp cho tổng thể, triển khai các nhiệm vụ của đất nước trong bối cảnh chúng ta đặt ra tăng trưởng phát triển hai con số… Từ đó, công tác bảo tồn, phát huy các giá trị di sản văn hoá gắn với phát triển du lịch ở mỗi địa phương, chúng ta sẽ đặt ra những trách nhiệm, định hướng và đặc biệt là nhiệm vụ, giải pháp như thế nào để hoà chung khí thế và nỗ lực của cả nước…”, bà Trịnh Thị Thuỷ chia sẻ.
Thứ trưởng Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch kỳ vọng hội nghị sẽ nhận được nhiều ý kiến tâm huyết từ các đại biểu, lãnh đạo UBND các tỉnh, lãnh đạo sở văn hóa, thể thao và du lịch, cùng các nghệ nhân, những chủ thể trực tiếp thực hành di sản trong cộng đồng.
Đánh giá về kết quả đạt được thời gian qua, Thứ trưởng Trịnh Thị Thuỷ cho biết, trong 5 năm gần đây, ngành đã triển khai nhiều nhiệm vụ trọng tâm, trong đó có các nội dung thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (Dự án 6), mang lại những kết quả tích cực trong công tác bảo tồn và phát huy di sản văn hóa. Nhiều làng bản trên khắp cả nước đã được bảo tồn, phục hồi và phát huy giá trị, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội tại địa phương.
Bên cạnh đó, nhiều lễ hội truyền thống đứng trước nguy cơ mai một đã được khảo sát, lập hồ sơ, phục dựng kịp thời, từng bước trở thành sản phẩm văn hóa đặc trưng, gắn với phát triển du lịch. Các chương trình văn hóa, nghệ thuật của đồng bào dân tộc thiểu số cũng được tổ chức thường xuyên, góp phần tạo không khí vui tươi, phấn khởi trong đời sống văn hóa cộng đồng.
Tuy nhiên, theo Thứ trưởng Trịnh Thị Thuỷ, bên cạnh những kết quả đạt được, lĩnh vực văn hóa vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức. Không ít giá trị văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số đứng trước nguy cơ mai một. Nguồn lực đầu tư cho công tác bảo tồn và phát huy di sản văn hóa tại nhiều địa phương còn hạn chế, đội ngũ nhân lực trực tiếp triển khai các nhiệm vụ vẫn tồn tại những bất cập.
Trước bối cảnh đó, mặc dù Đảng và Nhà nước luôn quan tâm, ban hành nhiều chủ trương, chính sách cụ thể, song năng lực tổ chức thực hiện ở cơ sở vẫn còn gặp nhiều khó khăn, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ và quyết liệt hơn trong thời gian tới.
Trình bày báo cáo công tác văn hóa dân tộc giai đoạn 2021- 2025 và định hướng nhiệm vụ trọng tâm giai đoạn 2026 - 2031, bà Nguyễn Thị Hải Nhung, Phó Cục trưởng Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam cho biết, thời gian qua, nhiều địa phương đã chủ động xây dựng kế hoạch, bố trí nguồn lực, lồng ghép với các chương trình, dự án liên quan để triển khai các nội dung của Dự án 6.
Các hoạt động bảo tồn, phục dựng lễ hội truyền thống; phát triển làng văn hóa; hỗ trợ nghệ nhân; củng cố thiết chế văn hóa cơ sở… được triển khai tương đối đồng bộ, có trọng tâm, trọng điểm. Đáng chú ý, cách tiếp cận “bảo tồn gắn với phát triển” từng bước được cụ thể hóa thông qua việc hình thành và nhân rộng các mô hình du lịch văn hóa cộng đồng, góp phần tạo sinh kế, nâng cao thu nhập cho người dân và tăng giá trị của di sản văn hóa trong đời sống đương đại.
Bên cạnh đó, việc triển khai Dự án 6 đã bước đầu định hình tư duy phát triển mới trong công tác văn hóa dân tộc. Từ phương thức bảo tồn chủ yếu mang tính gìn giữ, tĩnh tại, đã chuyển dần sang bảo tồn trong sự phát triển, gắn với khai thác hợp lý các giá trị văn hóa phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Vai trò chủ thể của cộng đồng được đề cao; nhiều hoạt động bảo tồn do chính người dân, nghệ nhân dân gian và cộng đồng địa phương trực tiếp tham gia thực hiện và thụ hưởng. Qua đó, không chỉ nâng cao hiệu quả bảo tồn mà còn tăng cường sự đồng thuận, gắn kết xã hội và phát huy nội lực tại chỗ.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, quá trình triển khai vẫn còn một số hạn chế. Hệ thống văn bản hướng dẫn ở một số thời điểm còn chậm ban hành; một số nội dung chưa thực sự thống nhất giữa các ngành, lĩnh vực, ảnh hưởng đến tiến độ triển khai. Việc lồng ghép, huy động và sử dụng nguồn lực còn gặp khó khăn. Một số địa phương còn lúng túng trong tổ chức thực hiện, đặc biệt trong việc lựa chọn mô hình phù hợp và bảo đảm tính bền vững sau đầu tư.
Theo bà Nguyễn Thị Hải Nhung, các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước trong giai đoạn 2021 - 2025 đã tạo nền tảng quan trọng, định hướng rõ ràng trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số; đồng thời từng bước hình thành cách tiếp cận mới, gắn kết chặt chẽ giữa văn hóa với phát triển kinh tế và sinh kế bền vững, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới…
Về bảo tồn văn hóa, toàn ngành đã tập trung triển khai các hoạt động bảo tồn có chọn lọc, gắn với phát huy giá trị trong đời sống đương đại. Đã tổ chức bảo tồn, phục dựng trên 30 lễ hội truyền thống tiêu biểu của các dân tộc thiểu số, góp phần khôi phục không gian văn hóa, nghi lễ và tập quán đặc trưng của cộng đồng.
Cùng với đó, xây dựng và đưa vào vận hành 45 mô hình bảo tồn văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch, bước đầu hình thành các sản phẩm văn hóa, du lịch đặc trưng tại địa phương; thành lập hơn 20 câu lạc bộ sinh hoạt văn hóa dân gian tại các thôn vùng dân tộc thiểu số và khu tái định cư; triển khai 30 chương trình nghiên cứu bảo tồn văn hóa phi vật thể, trong đó có 7 chương trình bảo tồn chuyên sâu của các dân tộc ít người, tập trung vào gìn giữ ngôn ngữ, trang phục, phong tục tập quán và tri thức dân gian, góp phần hạn chế nguy cơ mai một, thất truyền di sản.
