Nghề đúc đồng ở Ý Yên, tỉnh Ninh Bình có lịch sử hơn 900 năm, được gìn giữ và truyền nối qua nhiều thế hệ. Bằng đôi bàn tay khéo léo, sáng tạo, các nghệ nhân nơi đây đã tạo ra nhiều tác phẩm có giá trị nghệ thuật và ý nghĩa lịch sử sâu sắc như tượng các anh hùng dân tộc, tượng các danh nhân văn hóa và nhiều sản phẩm thờ tự truyền thống. Những ngày giáp Tết Nguyên đán, nhu cầu về đồ đồng tăng cao, các cơ sở sản xuất luôn đỏ lửa suốt ngày đêm, làm thêm giờ để đáp ứng nhu cầu thị trường.

Tinh hoa làng nghề

Xã Ý Yên có 2 làng nghề đúc đồng nổi tiếng khắp cả nước là Vạn Điểm và Tống Xá, trước những năm 1945, các làng nghề chủ yếu đúc những mặt hàng đơn giản như đồ thờ cúng và các đồ gia dụng như: nồi, niêu, xoong, chảo… các công đoạn đúc chủ yếu được làm theo phương pháp thủ công, do đó thời gian để tạo ra được một sản phẩm thường rất lâu, chất lượng hoàn thiện không cao, gây tiếng ồn, khói bụi, ảnh hưởng đến môi trường sống.

Ông Dương Xuân Tuyên, 56 tuổi, làng Vạn Điểm cho biết, để nâng cao chất lượng sản phẩm, những năm gần đây các cơ sở đúc đồng đã đầu tư mua sắm nhiều loại máy móc hiện đại như: máy cắt CNC để tạo mẫu sản phẩm; lò nấu điện; máy phân tích quang phổ; máy mài cùng nhiều thiết bị chuyên dụng khác, góp phần nâng cao độ chính xác, chất lượng sản phẩm, giúp giảm bớt sức lao động cho người thợ, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Tuy đã có sự hỗ trợ của máy móc, thiết bị hiện đại, song để tạo nên một sản phẩm đồng hoàn chỉnh, quy trình sản xuất tại làng nghề vẫn phải trải qua nhiều công đoạn cơ bản, từ tạo mẫu, tạo khuôn, nấu chảy nguyên liệu, rót khuôn đến hoàn thiện và đánh bóng sản phẩm. Trong đó, khâu hoàn thiện, chạm khắc giữ vai trò đặc biệt quan trọng, quyết định giá trị thẩm mỹ, tạo nên nét riêng của mỗi sản phẩm đúc đồng truyền thống.

Theo ông Tuyên, ngoài các sản phẩm đồ thờ, các nghệ nhân trong làng thời gian qua còn đảm nhận nhiều đơn đặt hàng đúc tượng từ khắp nơi. Việc tạo tác các pho tượng các anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa không chỉ đòi hỏi các nghệ nhân phải có trình độ kỹ thuật cao mà còn phải am hiểu về lịch sử, văn hóa để tạo nên thần thái riêng cho mỗi pho tượng. Đây chính là điểm khác biệt nổi bật của nghề đúc đồng Ý Yên so với nhiều địa phương khác.

Nhờ uy tín và thương hiệu được gây dựng qua nhiều thế hệ, các nghệ nhân đúc đồng Ý Yên trong những năm qua đã thực hiện nhiều công trình, tác phẩm có giá trị lịch sử, văn hóa, như: tượng 14 vị vua thời Trần tại Khu di tích lịch sử - văn hóa Đền Trần - Chùa Phổ Minh (phường Nam Định); tượng Vua Lý Thái Tổ, tượng Phật tổ Như Lai đặt tại núi Non Nước, Sóc Sơn (Hà Nội); tượng Tam thế Phật tổ Như Lai tại Chùa Bái Đính (Ninh Bình); tượng đài Chiến thắng Điện Biên Phủ, tượng Bác Hồ tại Nhà lưu niệm Định Hóa (Thái Nguyên)…

Làng nghề đúc đồng Ý Yên hiện có khoảng 170 doanh nghiệp, cơ sở sản xuất, quy tụ nhiều nghệ nhân được phong tặng danh hiệu cấp quốc gia. Doanh thu làng nghề đạt hàng trăm tỷ đồng mỗi năm, tạo việc làm cho nhiều lao động địa phương mức với thu nhập từ 7- 10 triệu đồng/người/tháng. Sản phẩm đúc đồng cũng đã xuất khẩu sang nhiều quốc gia trên thế giới.

Bắt nhịp xu thế

Gắn bó với nghề đúc đồng đến nay đã được khoảng 20 năm, anh Đinh Công Thọ, làng Vạn Điểm cho hay, làng nghề đúc đồng tại đây đỏ lửa quanh năm, nhưng từ tháng 10 Âm lịch đến Tết Nguyên đán, các cơ sở làm nghề tất bật hẳn lên bởi lượng đơn hàng tăng cao, gấp 3- 4 lần so với những ngày thường. Ngoài đúc các sản phẩm đồng truyền thống, khoảng 3 năm trở lại đây, cơ sở còn nhận đúc thêm tượng truyền thần để phục vụ nhu cầu của khách hàng.

Theo anh Thọ, do đời sống vật chất và tinh thần của người dân không ngừng tăng cao, nhu cầu tưởng nhớ và lưu giữ hình ảnh người thân cũng ngày càng được chú trọng. So với ảnh thông thường, tượng chân dung có thời gian sử dụng lâu dài, tính thẩm mỹ cao, vì vậy được nhiều gia đình lựa chọn. Nắm bắt xu hướng này, cơ sở của anh đang tập trung phát triển dòng sản phẩm tượng truyền thần, coi đây là hướng đi phù hợp để duy trì và phát triển hoạt động sản xuất trong những năm tới.

Tại cơ sở đúc đồng của anh Hoàng Duy Cường, làng Tống Xá, những ngày giáp Tết Nguyên đán luôn tấp nập khách hàng đến tham quan, đặt đúc tượng truyền thần. Trung bình mỗi tháng, cơ sở nhận thực hiện từ 50 đến 100 pho tượng, sử dụng hơn 1 tấn đồng nguyên liệu. Mỗi pho tượng có thời gian hoàn thiện từ 15-20 ngày, giá dao động từ 20-30 triệu đồng, tùy theo kích thước, chất liệu và mức độ hoàn thiện của sản phẩm.

Anh Hoàng Duy Cường chia sẻ, công đoạn quan trọng nhất trong đúc tượng truyền thần là công đoạn làm mẫu, làm ra được mẫu giống như ảnh để có chiều sâu, có thần thái các nghệ nhân phải mất rất nhiều thời gian, sau khi được khách hàng ưng ý sẽ làm khuôn đúc và hoàn thiện sản phẩm. Vào mùa cao điểm, trung bình mỗi ngày các thợ phải làm từ 10-11 tiếng, thậm chí có những hôm phải làm thâu đêm để kịp bàn giao sản phẩm cho khách hàng.

Theo ghi nhận, cùng với sản phẩm tượng truyền thần, nhiều cơ sở đúc tượng tại Ý Yên đã mở rộng sang dòng sản phẩm linh vật bằng đồng phục vụ nhu cầu biếu tặng, kỷ niệm. Anh Trần Mai Dũng, quản lý một cơ sở kinh doanh đồ đồng tại xã Ý Yên cho biết, theo lịch Âm, năm 2026 sẽ là năm con ngựa, cơ sở đã tạo ra nhiều mẫu mã hình của linh vật ngựa để cung ứng ra thị trường. Đồng thời, cơ sở cũng đẩy mạnh quảng bá sản phẩm thông qua các nền tảng mạng xã hội như Facebook, YouTube và TikTok để sản phẩm làng nghề tiếp cận đông đảo khách hàng.

Ông Vũ Văn Vui, Chủ tịch UBND xã Ý Yên cho biết, nghề đúc đồng là một trong những ngành nghề kinh doanh mũi nhọn của địa phương, tạo việc làm và mang lại thu nhập ổn định cho nhiều lao động. Hiện trên địa bàn xã đã hình thành hai cụm công nghiệp; địa phương đang tích cực vận động các hộ sản xuất, kinh doanh di dời cơ sở vào các khu, cụm công nghiệp nhằm hạn chế tác động đến môi trường và đời sống dân cư. Cùng với đó, địa phương cũng đẩy mạnh các hoạt động quảng bá giúp các sản phẩm làng nghề tiếp cận rộng rãi hơn với thị trường trong và ngoài tỉnh./.