Giữa nhịp sống hối hả của kỷ nguyên công nghệ, tại Quảng Ngãi, những người thợ dệt vẫn chọn cách “đón Tết” bằng nhịp điệu thong dong của khung cửi. Với họ, mỗi tấm chiếu, mỗi dải thổ cẩm không chỉ là món hàng, mà là “tờ lịch” ghi dấu sự chuyển mình của mùa Xuân.
Người dân hối hả sản xuất vụ Tết tại “thủ phủ” chiếu cói Thu Xà.
Sắc Xuân trên làng nghề truyền thống
Về làng chiếu Thu Xà (thôn Hòa Bình, xã Tư Nghĩa) những ngày này, ngay từ cổng làng, khắp các ngõ nhỏ, khoảng sân, những bó cói đủ sắc màu phơi mình dưới nắng Xuân tựa như những đóa hoa khổng lồ nở rộ trên nền đất.
Nghề dệt chiếu Thu Xà đã có tuổi đời hàng trăm năm. Thời điểm thịnh vượng, cả làng có khoảng 200 khung dệt, 2/3 hộ dân làm nghề dệt chiếu. Tuy nhiên, trải qua thăng trầm, các hộ phải cải tiến máy móc, thiết bị thay cho khung dệt truyền thống để đáp ứng nhu cầu thị trường.
Hiện nay, dù thị trường tràn ngập các loại chiếu nhựa, chiếu trúc, nhưng chiếc chiếu cói truyền thống vẫn giữ vị trí trang trọng trong đời sống tâm linh người xứ Quảng. Người dân quan niệm, ngày Tết, giường, chiếu phải mới, bàn thờ gia tiên phải trải tấm chiếu hoa rực rỡ thì cả năm mới may mắn, hanh thông.
Người dân hối hả sản xuất vụ Tết tại “thủ phủ” chiếu cói Thu Xà.
Bà Trần Thị Lợi (64 tuổi), người có hơn 40 năm kinh nghiệm dệt chiếu, chia sẻ: “Vào vụ Tết, đơn hàng tăng gấp nhiều lần ngày thường. Xưởng của tôi phải thuê 10 - 14 nhân công làm việc liên tục từ tháng 11 Âm lịch để kịp cung ứng cho thị trường”.
Bà Nguyễn Thị Nhung (66 tuổi), một thợ dệt cho hay, bà gắn bó với nghề này đã hàng chục năm, thu nhập không cao nhưng mang lại việc làm ổn định, đặc biệt là đối với những phụ nữ lớn tuổi.
Chiếu Thu Xà nổi tiếng nhờ độ bền, sợi cói mịn và những hoa văn mang ý nghĩa tốt lành như chữ “Hỷ”, chữ “Thọ”, hình đôi chim phượng. Để có một sản phẩm chất lượng, người thợ phải cực kỳ tỉ mỉ từ khâu chọn cói đến kỹ thuật dệt đan xen sợi to, sợi nhỏ, để mặt chiếu dày dặn và dẻo dai.
Thợ dệt chiếu ở Thu Xà chủ yếu là phụ nữ đã lớn tuổi.
Ông Trần Văn Mỹ, Phó Bí thư Chi bộ thôn Hòa Bình cho biết: “Để phù hợp nhu cầu người tiêu dùng, hiện nay nghề dệt chiếu cói Thu Xà đã chuyển từ dệt tay sang dệt máy. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều khung dệt tay đang được người dân lưu giữ. Chúng tôi mong muốn cấp trên có giải pháp hỗ trợ để nghề dệt trở thành di sản văn hóa phi vật thể, nhằm giữ hồn quê, vừa tạo việc làm ổn định cho phụ nữ tại địa phương”.
Rời vùng ven biển, lên với xã miền núi Ba Động, không khí sản xuất Tết của đồng bào H’re cũng rộn ràng không kém. Tại thôn Làng Teng (xã Ba Động) - “thủ phủ” của nghề dệt thổ cẩm, những khung cửi truyền thống đang hoạt động hết công suất.
Người dân H're chọn may váy áo mới vào những ngày gần Tết.
Với người H’re, mỗi màu sắc trên tấm thổ cẩm đều mang linh hồn. Màu đen (âm tính) tượng trưng cho đất và nước, màu đỏ (dương tính) tượng trưng cho thần linh và lửa, còn màu trắng là sự thuần khiết. Những họa tiết hình răng cưa, sóng nước hay hình chim muông được dệt bằng kỹ thuật “cài hoa văn” vô cùng phức tạp, đòi hỏi người phụ nữ phải cực kỳ kiên nhẫn và có đôi mắt tinh tường.
Chị Phạm Thị Su, người dân ở thôn Làng Teng chia sẻ: “Tết là dịp để những bộ váy, tấm khố, khăn choàng mới khoe sắc. Nhìn vào đường kim mũi chỉ là biết người phụ nữ đó có khéo léo, đảm đang hay không”.
Giữ hồn quê trong nhịp sống hiện đại
Những ngày cận Tết, phụ nữ đồng bào H're xã Ba Động tăng cường dệt thổ cẩm cả ngày lẫn đêm.
Nếu trước đây thổ cẩm chỉ để may váy, khố, phục vụ nhu cầu tại chỗ, thì nay, thôn Làng Teng đã vươn mình ra thế giới. Với các sản phẩm như cà vạt, túi xách, khăn quàng cổ đạt chứng nhận OCOP 4 sao, thổ cẩm Làng Teng đã trở thành món quà tặng sang trọng, mang đậm hơi thở núi rừng.
Nghệ nhân Phạm Thị Y Sung ở thôn Làng Teng cho biết, Tết là lúc bận rộn nhất vì đơn hàng từ các tỉnh, thành phố đổ về. Những cô gái H’re từ 15 - 17 tuổi đã bắt đầu làm quen với khung cửi, để rồi khi trưởng thành, họ dệt nên cả niềm kiêu hãnh của dân tộc mình. Sự giao thoa giữa nét cổ truyền và thiết kế hiện đại (như váy cưới thổ cẩm) đã giúp nghề dệt không chỉ thoát khỏi nguy cơ thất truyền mà còn phát triển mạnh mẽ.
Anh Nguyễn Xuân Viên, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Ba Động cho biết: “Sản phẩm thổ cẩm của Làng Teng đạt chuẩn OCOP 4 sao nên giá trị tăng rõ rệt, khách hàng khắp nơi đặt mua làm quà biếu vì nét sang trọng, thủ công độc bản. Để chuẩn bị cho Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, xã thường xuyên vận động bà con nâng cao chất lượng và hỗ trợ đưa sản phẩm tham gia các hội chợ, triển lãm để mở rộng đầu ra”.
Chị Phạm Thị Su, thôn Làng Teng, xã Ba Động bên khung dệt thổ cẩm.
Sự hối hả của làng chiếu Thu Xà hay dệt Làng Teng trong những ngày cận Tết không chỉ là câu chuyện về kinh tế, đó còn là minh chứng cho sức sống mãnh liệt của các giá trị truyền thống trước làn sóng công nghiệp hóa.
Mỗi tấm chiếu hoa, mỗi sản phẩm thổ cẩm được xuất đi là mang theo tâm huyết và lời chúc bình an của những người thợ gửi đến mọi nhà. Giữa nhịp sống hối hả, những làng nghề này vẫn lặng lẽ dệt nên những mảng màu tươi thắm, góp phần làm cho bức tranh Tết xứ Quảng thêm đậm đà bản sắc và tràn đầy sức Xuân./.
