Phát huy vai trò người có uy tín trong hòa giải ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số

Tại các vùng đặc thù này, vai trò của già làng, trưởng bản, người có uy tín là chìa khóa để giải quyết những mâu thuẫn từ khi mới phát sinh. Tuy nhiên, để công tác hòa giải thực sự hiệu quả, bền vững và đúng pháp luật, việc xây dựng một cơ chế hỗ trợ từ nguồn lực tài chính đến khung khổ pháp lý chuyên sâu là yêu cầu cấp thiết đang được các đại biểu Quốc hội quan tâm thảo luận.

Sức mạnh từ niềm tin và truyền thống

Hòa giải ở cơ sở tại vùng DTTS và miền núi có những đặc thù rất riêng biệt. Đó không phải là cuộc tranh luận căng thẳng giữa các bên dựa trên những điều khoản khô khan, mà là sự sẻ chia, thấu hiểu dựa trên phong tục, tập quán và tình làng nghĩa xóm. Như một nguyên tắc bất biến: Hòa giải phải bắt đầu bằng sự tự nguyện, vận hành bằng niềm tin và kết thúc bằng một "lối ra" pháp lý rõ ràng.

Trong cấu trúc xã hội của các dân tộc như Mông, Thái, Tày, Nùng hay các dân tộc ở Tây Nguyên, tiếng nói của già làng, trưởng bản có trọng lượng rất lớn. Khi một vụ việc mâu thuẫn xảy ra, sự xuất hiện của người có uy tín giống như một "trọng tài" cầm trịch về đạo đức và văn hóa. Họ không chỉ hiểu luật pháp mà còn hiểu sâu sắc tâm tư, tập quán và cả hoàn cảnh gia đình của các bên tranh chấp. Chính niềm tin của cộng đồng dành cho các vị tiền bối đã giúp những mâu thuẫn có thể bùng phát thành điểm nóng được xoa dịu ngay từ cấp cơ sở.

Một trong những rào cản lớn nhất đối với công tác hòa giải tại vùng cao chính là sự khác biệt về ngôn ngữ và phong tục. Đại biểu Lưu Thị Thúy Hằng (Đoàn ĐBQH tỉnh Phú Thọ) đã chỉ rõ, việc quy định tổ hòa giải tại vùng DTTS bắt buộc phải có hòa giải viên là người địa phương hoặc bố trí người phiên dịch là một chính sách nhân văn và sâu sắc.

Thực tế cho thấy, nếu một hòa giải viên là người dân tộc khác đến hòa giải tại một bản làng có đông đồng bào dân tộc khác sinh sống, rào cản về ngôn ngữ và phong tục sẽ khiến cuộc đối thoại trở nên khiên cưỡng. Do đó, việc lựa chọn hòa giải viên phải đảm bảo tính đại diện cho số đông tại địa bàn cơ sở. Việc sử dụng tiếng nói, chữ viết của chính dân tộc mình trong quá trình hòa giải không chỉ giúp các bên dễ dàng bày tỏ nguyện vọng mà còn tạo ra sự gần gũi, tin cậy. Khi ngôn ngữ không còn là rào cản, những nút thắt trong lòng người dân sẽ dễ dàng được tháo gỡ.



Không thể áp dụng cơ chế "cào bằng"

Đại biểu Nguyễn Đặng Ân (Đoàn ĐBQH tỉnh Lạng Sơn) nêu ra sự khác biệt về chi phí thực hiện giữa các vùng miền. Một tổ hòa giải ở đô thị, dân cư tập trung sẽ có điều kiện hoạt động thuận lợi hơn rất nhiều so với một tổ hòa giải ở xã biên giới, nơi dân cư phân tán, đường xá xa xôi, hiểm trở.

Đối với vùng DTTS, miền núi, kinh phí cho hòa giải không chỉ là tiền bồi dưỡng cho hòa giải viên, mà còn bao gồm chi phí đi lại xuyên rừng, vượt suối; chi phí phiên dịch; chi phí biên soạn và in ấn tài liệu tập huấn bằng tiếng dân tộc. Nếu chỉ áp dụng cơ chế phân bổ nguồn lực bình quân, các tổ hòa giải ở vùng sâu, vùng xa sẽ gặp vô vàn khó khăn.

Đồng quan điểm, đại biểu Lê Hoàng Anh (Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai) nhấn mạnh rằng, mặc dù hệ thống pháp luật hiện hành đã có những quy định chung, nhưng kinh phí cụ thể cho hòa giải ở cơ sở phải được quy định tường minh trong Luật này. Chính phủ cần đưa địa bàn miền núi, biên giới thành một tiêu chí ưu tiên trong công thức phân bổ ngân sách. Việc bảo đảm nguồn lực tài chính không chỉ là sự hỗ trợ, mà là trách nhiệm của Nhà nước trong việc duy trì ổn định chính trị và trật tự an toàn xã hội từ gốc.

Mặc dù già làng, trưởng bản có uy tín và am hiểu tập quán, nhưng thực tế đời sống hiện đại phát sinh nhiều vụ việc phức tạp liên quan đến đất đai, hôn nhân gia đình có yếu tố pháp luật mới, hay các tranh chấp kinh tế nhỏ. Trong những trường hợp này, trình độ chuyên môn của đội ngũ hòa giải viên tại chỗ đôi khi còn hạn chế.

Đại biểu Sùng A Lềnh (Đoàn ĐBQH tỉnh Lào Cai) đã đề xuất một giải pháp mang tính đột phá: Bổ sung các đối tượng là chuyên gia, người đại diện hợp pháp và người phiên dịch vào phạm vi điều chỉnh của luật. Trong các vụ việc phức tạp, tổ trưởng tổ hòa giải cần có quyền tham vấn ý kiến từ các chuyên gia (luật sư, cán bộ tư pháp, người am hiểu chuyên sâu) để đảm bảo kết quả hòa giải vừa thấu tình, vừa đạt lý, không trái với quy định pháp luật hiện hành.

Đặc biệt, việc bảo vệ quyền lợi của những người yếu thế như người già, trẻ em, người khuyết tật trong quá trình hòa giải cần được chú trọng. Việc cho phép cử người đại diện hợp pháp hoặc sử dụng ngôn ngữ ký hiệu cho người khuyết tật nghe, nói là những bước tiến quan trọng để đảm bảo không ai bị bỏ lại phía sau trong tiến trình tiếp cận công lý tại cơ sở.

Để phát huy hiệu quả lâu dài, công tác hòa giải ở cơ sở không nên hoạt động tách rời mà cần được lồng ghép chặt chẽ với các Chương trình Mục tiêu Quốc gia về phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi. Việc tận dụng nguồn lực từ các chương trình này để bồi dưỡng nâng cao năng lực cho hòa giải viên, trang bị phương tiện làm việc và tài liệu nghiệp vụ bằng tiếng dân tộc là một hướng đi đúng đắn.

Điều này không chỉ giúp phát huy các nguồn lực hiện có mà còn tránh làm phát sinh thêm các cơ chế, chính sách riêng biệt gây chồng chéo. Khi người hòa giải viên vừa có uy tín của một già làng, vừa có kiến thức pháp lý của một chuyên gia, lại được hỗ trợ bởi nguồn ngân sách ổn định, họ sẽ thực sự trở thành những "lá chắn" vững chắc giữ gìn sự bình yên cho bản làng.