Tại cao nguyên Lâm Đồng, khi những cánh đồng lúa chuyển màu vàng óng, đồng bào Chu Ru ở thôn Diom A, xã D’Ran lại cùng nhau tổ chức Lễ mừng lúa mới, nghi lễ truyền thống thiêng liêng gắn bó mật thiết với đời sống tâm linh và văn hóa cộng đồng.
Đối với người Chu Ru, hạt lúa không đơn thuần là nguồn lương thực mà là món quà thiêng liêng của đất trời. Sau mỗi mùa thu hoạch, bà con tổ chức Lễ mừng lúa mới để tạ ơn Giàng, đấng thần linh tối cao, đã ban cho mưa thuận gió hòa, mùa màng no đủ.
Khi lúa chín rộ trên đồng, già làng sẽ ra thăm ruộng, quan sát từng thửa để chọn nơi có bông lúa đẹp nhất: hạt tròn, chắc, đều và trĩu nặng. Thửa ruộng được chọn không chỉ tượng trưng cho sự sung túc mà còn mang ý nghĩa may mắn cho cả buôn làng.
Sau khi quyết định địa điểm, già làng đến báo với chủ ruộng. Gia đình có ruộng được chọn xem đó là niềm vinh dự lớn, bởi nơi đây sẽ diễn ra nghi lễ thiêng liêng của cộng đồng. Từ đó, bà con trong dòng họ và dân làng cùng chung tay chuẩn bị lễ vật, thể hiện tinh thần đoàn kết và lòng thành kính đối với thần linh.
Lễ vật dâng cúng gồm: Cơm lam, rượu cần, gà, heo, cùng nhiều sản vật do chính tay người dân làm ra... Mỗi lễ vật đều gửi gắm ước mong mùa vụ tiếp theo thuận lợi, cuộc sống ấm no và buôn làng bình yên.
Trong nghi thức quan trọng, chủ ruộng hoặc người trong dòng họ khiêng cây nêu chạy quanh mâm lễ, vừa đi vừa cất lời khấn mời Yang về chứng lễ, phù hộ ruộng đồng và xua đi điều dữ. Cây nêu được dựng lên giữa ruộng như biểu tượng kết nối con người với thần linh và thiên nhiên.
Già làng quỳ bên cây nêu, đọc lời khấn bằng tiếng Chu Ru. Xung quanh, chủ ruộng và dân làng hướng hai tay lên cao, thành kính cầu mong điều lành ở lại, điều dữ rời xa buôn làng. Không gian nghi lễ lắng lại trong tiếng khấn cổ truyền, nơi tín ngưỡng và đời sống hòa quyện thành một chỉnh thể văn hóa sâu sắc.
Từ bao đời nay, người Chu Ru sống dựa vào ruộng lúa, nương rẫy và núi rừng. Hạt lúa vì thế trở thành linh hồn của đời sống cộng đồng. Trong phần tái hiện thu hoạch, những công đoạn lao động quen thuộc được tái hiện sống động: Gặt lúa, đập lúa, sảy lúa rồi giã gạo bằng cối truyền thống. Tiếng chày giã gạo vang lên nhịp nhàng như nhịp thở của buôn làng, kể câu chuyện về đức tính cần cù đã nuôi sống bao thế hệ người Chu Ru.
Những hạt gạo trắng thơm không chỉ là thành quả lao động, mà còn là kết tinh của đất trời, mồ hôi con người và tình yêu quê hương được gìn giữ từ đời này sang đời khác.
Sau phần lễ trang nghiêm là không khí hội làng rộn ràng với nghi thức khai ché rượu cần, nghi thức mở đầu cho niềm vui cộng đồng.
Già làng nâng cần rượu hướng về cây nêu, cầu xin thần linh chứng giám trước khi tự tay mở ché. Hai cô gái phụ lễ dùng trái bầu múc rượu, già làng uống trước rồi mời chủ ruộng, các vị cao niên và những người có uy tín trong làng.
Từ ché rượu chung, men say lan tỏa khắp buôn làng. Người dân và du khách cùng nâng bát rượu cần, chia sẻ niềm vui mùa vàng, xóa nhòa khoảng cách giữa chủ và khách, giữa quá khứ và hiện tại.
Không gian lễ hội càng thêm sống động với các tiết mục trình diễn văn nghệ dân gian. Tiếng chiêng dội núi rừng, hòa cùng trống, kèn bầu và điệu múa Arya uyển chuyển tạo nên bức tranh văn hóa đậm bản sắc.
Những làn điệu sử thi Chu Ru vang lên như lời kể của cha ông về lịch sử buôn làng, về hành trình con người sống hòa hợp với thiên nhiên và gìn giữ cội nguồn văn hóa.
Trong nhịp chiêng rộn rã, Lễ mừng lúa mới không chỉ tái hiện một nghi lễ cổ truyền, mà còn khẳng định sức sống bền bỉ của văn hóa Chu Ru giữa đời sống hiện đại.
