Trao truyền lửa nghề đan lát nan tre truyền thống

Không chỉ lưu giữ nét đẹp văn hóa lâu đời của đồng bào Hre và Ca Dong, những sản phẩm thủ công mộc mạc này đang đứng trước cơ hội mới để trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng, mở ra hướng đi thiết thực trong việc bảo tồn văn hóa gắn với phát triển sinh kế.

Bền bỉ “giữ lửa” nghề truyền thống

Từ bao đời nay, tre, nứa và mây đã trở thành những nguyên liệu quen thuộc gắn liền với đời sống sinh hoạt và lao động sản xuất của đồng bào các dân tộc thiểu số tại Quảng Ngãi. Những loài cây mọc bên suối, sâu trong cánh rừng già qua đôi bàn tay khéo léo, tỉ mỉ và sự kiên trì của người thợ đã hóa thành những chiếc rổ, cái nia, sàng gạo hay những chiếc gùi bền chắc.

Tại xã Sơn Mai, hình ảnh ông Đinh Văn Xếp (73 tuổi) bên gác bếp với những sản phẩm đan lát tinh xảo đã trở thành biểu tượng cho sự tận tụy gắn bó với nghề. Học nghề từ cha từ khi mới 18, 19 tuổi, qua bao thăng trầm của cuộc sống, đến nay ông Xếp vẫn dành phần lớn thời gian để chẻ lạt, vót nan và đan lát.

Theo ông Xếp, để tạo ra một sản phẩm đẹp, bền và cân đối, người thợ phải thật sự tỉ mỉ ngay từ khâu tuyển chọn nguyên liệu. Tre phải đủ độ già, mây phải là loại tốt lấy từ sâu trong rừng. Mỗi công đoạn từ cưa, chẻ, vót nan cho đến khi căn từng mắt đan đều đòi hỏi sự chính xác cao. Có những vật dụng đơn giản như chiếc rổ đựng cơm mất khoảng hai ngày hoàn thành, nhưng với những chiếc gùi phức tạp, người thợ phải mất cả tuần lễ.

Tương tự, tại xã Sơn Tây Thượng, những bậc cao niên như ông Đinh Văn Khoăng (65 tuổi) vẫn miệt mài đem các sản phẩm thủ công ra chợ phiên để giới thiệu đến mọi người. Đối với ông, mỗi chiếc gùi, cái rá, nong hay nia không chỉ là vật dụng mưu sinh mà còn là kết tinh của kinh nghiệm, sự khéo léo được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Trăn trở bài toán bảo tồn

Dẫu mang giá trị văn hóa sâu sắc, nghề đan lát truyền thống hiện đang đối mặt với không ít thách thức. Sự xuất hiện phổ biến của các vật dụng làm từ nhựa và kim loại với giá thành rẻ, sự tiện lợi cao đã khiến đồ đan lát thủ công dần vắng bóng trong không gian bếp của nhiều gia đình. Thêm vào đó, nguồn nguyên liệu tự nhiên ngày càng khan hiếm cũng là một bài toán khó. Như lời ông Xếp chia sẻ, mây ở gần làng nay đã cạn kiệt, muốn tìm được dây mây tốt, người thợ phải lặn lội đi sâu vào tận vùng rừng rậm, núi cao.

Thế nhưng, điều khiến những nghệ nhân già trăn trở lớn nhất không phải là sự vất vả khi lên rừng tìm nguyên liệu hay nhọc nhằn qua từng công đoạn, mà là nguy cơ thất truyền khi thế hệ trẻ ngày nay ít mặn mà với nghề này. Cuộc sống hiện đại mở ra nhiều ngã rẽ sinh kế với mức thu nhập ổn định hơn, trong khi nghề đan lát thủ công tốn rất nhiều thời gian nhưng giá trị kinh tế mang lại chưa đủ hấp dẫn để giữ chân người trẻ.

Ông Đinh Văn Khoăng bộc bạch, để làm ra một sản phẩm đẹp đòi hỏi sự kiên trì và tay nghề khéo léo, nhưng nếu thanh niên trong làng không chịu khó học hỏi, những bí quyết chọn nan, bắt mối rồi sẽ trôi theo thời gian. “Cái khó nhất hiện nay là tìm người kế cận, bởi con cháu đi học, đi làm ăn xa hoặc chọn những nghề nghiệp khác, ít ai chịu ngồi hàng giờ bên những nan tre, sợi mây để tỉ mẩn gọt giũa như thế hệ cha ông”, ông Khoăng trăn trở.

Đồng quan điểm đó, ông Đinh Văn Xếp chia sẻ: “Nếu không tuyên truyền, vận động và truyền lại thì sau này nghề này cũng mất”. Các bậc cao niên đều thấu hiểu rằng, để nghề có thể tồn tại và đứng vững trong đời sống hiện đại, không chỉ cần tâm huyết của người gìn giữ mà còn phải giải quyết bài toán căn cơ: vừa phải truyền dạy kỹ năng, vừa phải tạo ra đầu ra ổn định, kết nối sản phẩm với thị trường và du lịch để người làm nghề có thể sống được bằng chính đôi tay của mình.

Gắn nghề truyền thống với du lịch

Nhận thức được giá trị to lớn của nghề đan lát trong việc gìn giữ bản sắc, cấp ủy và chính quyền địa phương tại các xã miền núi Quảng Ngãi đang tích cực triển khai các giải pháp hỗ trợ, gắn kết nghề thủ công truyền thống với chiến lược phát triển du lịch.

Theo ông Đinh Thanh Minh, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Sơn Mai, địa phương đánh giá rất cao tâm huyết của những người cao tuổi như ông Đinh Văn Xếp trong công tác bảo tồn văn hóa đồng bào Hre. Không chỉ tự gìn giữ, ông Xếp còn sẵn sàng truyền dạy kỹ thuật cho thế hệ trẻ trong thôn, giúp các em thêm thấu hiểu và trân trọng di sản của cha ông.

Bên cạnh đó, tại xã Sơn Tây Thượng, chính quyền địa phương cũng đang hoạch định những hướng đi thiết thực nhằm bảo tồn và phát huy giá trị nghề thủ công truyền thống. Ông Phạm Hồng Khuyến, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Sơn Tây Thượng cho biết, thời gian tới, địa phương sẽ tiếp tục quan tâm, tạo điều kiện để kết nối người làm nghề với các đơn vị lữ hành và điểm du lịch; đồng thời khuyến khích thế hệ trẻ tham gia các hoạt động trải nghiệm, quảng bá sản phẩm tại các phiên chợ vùng cao. Việc quy hoạch không gian trưng bày và định hướng đưa sản phẩm đan lát trở thành quà lưu niệm đặc trưng không chỉ giúp bà con tăng thêm thu nhập, vươn lên ổn định đời sống, mà còn là giải pháp căn cơ để lan tỏa và lưu giữ nét văn hóa độc đáo của đồng bào Ca Dong giữa nhịp sống đương đại.

Nhằm tạo sinh kế và phát huy giá trị văn hóa, chính quyền các xã Sơn Mai, Sơn Tây Thượng đang định hướng hỗ trợ quảng bá, trưng bày các sản phẩm đan lát thủ công tại các điểm du lịch trọng điểm trên địa bàn. Việc đưa sản phẩm thủ công tiếp cận gần hơn với du khách được kỳ vọng sẽ vừa mở ra cơ hội nâng cao thu nhập cho người dân, vừa làm phong phú thêm trải nghiệm văn hóa cho du khách khi đến tham quan các bản làng.

Khi du khách đến với đồng bào các dân tộc thiểu số Quảng Ngãi, họ không chỉ đến để ngắm cảnh thiên nhiên mà còn tìm kiếm những trải nghiệm văn hóa chân thực qua câu chuyện đằng sau mỗi chiếc gùi, cái nia. Những sản phẩm mộc mạc từ mây, tre, nứa nếu được đầu tư đúng mức về mẫu mã, gắn liền với câu chuyện bản địa sẽ trở thành những món quà lưu niệm mang giá trị du lịch đặc trưng.

Nghề đan lát của đồng bào Hre, Ca Dong tại Quảng Ngãi dẫu trải qua nhiều đổi thay của thời gian, nhưng nhờ sự bền bỉ “giữ lửa” của những nghệ nhân tâm huyết cùng sự đồng hành của chính quyền địa phương, những sợi nan tre, mây đan vẫn đang tiếp tục được dệt nên, nối kết quá khứ với hiện tại, mở ra kỳ vọng mới trên hành trình bảo tồn bản sắc và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số.