Từ cánh đồng Mường Lò, con đường nhựa êm ả dẫn thẳng lên đỉnh núi. Hai bên đường, làng bản yên ấm giữa màu xanh tràn đầy nhựa sống của những khu rừng, những vườn chè cổ thụ. Nhiều homestay, cửa hàng ở khu trung tâm đang mở cửa.
Chỉ ít ngày trước, Lễ hội Trà Shan tuyết Suối Giàng năm 2026 với chủ đề “Hương sắc giữa ngàn mây” đã khai mạc. Đông đảo người dân địa phương và du khách gần xa đã về tham dự. Lễ hội tôn vinh giá trị vùng chè cổ thụ nổi tiếng, quảng bá bản sắc văn hóa các dân tộc ở đây và mở ra cơ hội kết nối phát triển du lịch gắn với nông nghiệp ở Suối Giàng.
Quang cảnh bản Pang Cáng.
Trong chuyến thăm Tây Bắc năm 2017 cùng nhà báo Ngô Hà Thái và mấy người bạn, tôi đã lên thăm Suối Giàng. Một kỷ niệm không quên: Xe chúng tôi phải dừng ở giữa đường, không đi tiếp được. Người ta đang thi công các cống thoát nước cho con đường dẫn lên Suối Giàng. Chúng tôi đang tính đi bộ nốt quãng đường còn lại thì được mấy thanh niên người địa phương đi cùng chở xe máy lên bản. Chàng thanh niên người Mông Giàng Mí Của không nề hà chở hai nhà báo trên chiếc xe Win đã cũ của anh. Đến một đoạn ngược dốc khó hơn, chúng tôi phải chuyển sang xe của hai người khác để đi tiếp lên đỉnh núi lên rừng chè cổ.
Ngày ấy Suối Giàng còn nhiều khó khăn. Giao thương chưa mở rộng. Dân còn nghèo. Các gia đình chủ yếu tự làm chè trên phần đất của mình, thiếu sự liên kết với thị trường. Hoạt động du lịch chưa phát triển. Nhưng cảnh sắc thì rất tuyệt vời. Những ngọn núi cao chìm trong mây trắng. Ở độ cao trên 1.400 mét nhìn xuống, cảnh làng bản với những nếp nhà ẩn hiện mang vẻ đẹp độc đáo.
Trong chuyến thăm lần ấy, chúng tôi đã gặp Vàng A Páo, chàng thanh niên người Mông ở bản Pang Cáng, trên đỉnh cao của Suối Giàng. Anh dẫn chúng tôi thăm rừng trà cổ Shan tuyết ba trăm năm tuổi trên một triền núi cao, không khí trong lành. Các thế hệ người Mông ở đây đời này qua đời khác, với sự ưu đãi của thiên nhiên, đã vun trồng, chăm sóc và tạo dựng nên giống chè nổi tiếng.
Khách du lịch thăm vườn chè.
Qua những câu chuyện của Vàng A Páo, chúng tôi hiểu thêm về năm chữ “cực” gắn với người làm chè Suối Giàng: “cực khổ” khi trồng và thu hái; “cực sạch” vì những điều kiện khí hậu, môi trường và quy trình chăm sóc; “cực hiếm”, “cực ngon” và “cực đắt”.
Chè Suối Giàng có quy trình thu hái, chế biến, sao tẩm rất kỹ lưỡng. Những búp chè non màu trắng xám, bọc một lớp phấn trắng mờ như tuyết, được chọn kỹ, sau đó mới sao trong chảo gang. Củi dùng sao chè là loại thật khô, cháy đượm. Lửa sao chè phải thật đều, đủ độ nóng. Người Mông vò chè bằng tay sao cho những búp chè săn lại bằng hạt đỗ, phủ phấn tuyết trắng, vì thế làm nên tên gọi chè Shan tuyết nổi tiếng.
Một nhà khoa học, viện sĩ K.M. Djemmukhalze đến từ Baku (Azerbaijan), khi thăm Suối Giàng đã khẳng định rằng, ông đã đi qua 120 nước trên thế giới, nhưng chưa thấy ở đâu có cây chè lâu năm và to như ở Suối Giàng. Theo ông, chè Shan tuyết Suối Giàng có đủ 18 hương vị hàng đầu của chè trên thế giới, vì thế có sức hấp dẫn đặc biệt.
Cùng Vàng A Páo bên cây chè Tổ.
Thăm Suối Giàng lần này, tôi gặp lại Vàng A Páo tại ngôi nhà xưa trên đỉnh đồi. Nhà Vàng A Páo trên nền đất cũ, nhưng quang cảnh đã thay đổi hẳn. Khu vườn chè cổ phía trước nhà, nơi có cây chè Tổ nổi tiếng, đã trở thành khu du lịch thưởng ngoạn, được trồng thêm nhiều cây, có hồ nước, trạm dừng chân như một công viên sinh thái. Liền bên nhà anh là một nhà hàng Suối Giàng, nơi bán các sản phẩm chè khá phong phú, du khách có thể uống trà ở đây và ngắm cảnh toàn vùng. Nhiều homestay mọc lên xung quanh.
Cùng gia đình Vàng A Páo.
Năm nay, Vàng A Páo đã vào tuổi 40. Anh vẫn nhớ cuộc gặp của chúng tôi 9 năm trước, rất vui khi có dịp gặp lại. Chúng tôi cùng uống trà Suối Giàng do Vàng A Páo tự tay sao tẩm với hương vị thơm, bùi, chát rất riêng, ở chính nơi lần trước tôi đã từng ngồi cùng anh.
Vàng A Páo chia sẻ nhiều tin vui: 9 năm qua, cuộc sống của anh có nhiều thay đổi. Ba héc-ta chè được thừa hưởng từ bố mẹ vẫn được anh chăm sóc tốt, là nguồn sống của gia đình. Ngoài ra, anh còn tích lũy mua thêm đất trồng một số cây công nghiệp khác ở dưới núi. Anh đã chuẩn bị mặt bằng để sắp tới khởi công xây dựng homestay 20 phòng của gia đình ngay trên chỗ chúng tôi đang ngồi.
Vàng A Páo đã tạo dựng được thương hiệu chè mạnh tên anh cho 3 loại sản phẩm: lục trà, bạch trà và hồng trà. Cửa hàng của vợ anh, cô Hán Thị Mỷ, khá đông khách.
Ít tháng trước , vợ chồng anh vừa có thêm con thứ ba, cháu Vàng Thanh Lâm. Trong khi Vàng A Páo tiếp chúng tôi, con gái thứ hai Vàng Thanh Hoa ra biểu diễn tặng khách một bài sáo Mông khá nhuần nhuyễn. Chúng tôi chụp ảnh cùng gia đình Vàng A Páo với 5 thành viên trên đỉnh Suối Giàng.
Vàng A Páo đưa chúng tôi thăm cây chè Tổ và khu vườn chè cổ. Lễ hội Trà Shan tuyết Suối Giàng vừa tổ chức tại đây nằm trong chuỗi Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò. Nghi lễ cúng cây chè Tổ của đồng bào Mông được tái hiện trong lễ hội. Các hoạt động như giã bánh dày, múa, khèn Mông, thi hái chè thu hút du khách.
Phát biểu tại lễ khai mạc, ông Nguyễn Hữu Lực, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Văn Chấn, nhấn mạnh: “Địa phương định hướng phát triển du lịch gắn với nông sản, văn hóa địa phương; chú trọng bảo tồn vùng chè Shan tuyết cổ thụ, nâng tầm thương hiệu Trà Shan tuyết Suối Giàng, hướng tới phát triển du lịch xanh, bền vững, phát huy vai trò chủ thể của người dân và doanh nghiệp”.
Thời gian qua, với định hướng ấy, Suối Giàng - Văn Chấn đã đạt nhiều thay đổi. Từ một vùng cao nghèo, hạ tầng thiếu thốn, Suối Giàng đã đạt chuẩn nông thôn mới năm 2024. Thu nhập bình quân tăng gần 5 lần so với 10 năm trước. Suối Giàng trở thành điểm sáng chuyển đổi số và du lịch cộng đồng của vùng Tây Bắc. Vùng chè cổ thụ tự nhiên gần 300 héc-ta. Nhiều cây chè cổ thụ được công nhận là cây Di sản Việt Nam. Trước đây người dân chủ yếu bán búp tươi giá thấp, nay đã phát triển các dòng trà được chế biến với chất lượng cao. Nhiều gia đình làm chè đạt thu nhập trên 100 triệu đồng một năm. Hợp tác xã Suối Giàng thành lập năm 2020 với mục tiêu khôi phục giá trị cây chè cổ thụ, làm du lịch cộng đồng gắn với chè và văn hóa Mông.
Suối Giàng có các điểm tham quan như Cốc Tình, động Thiên Cung, Không gian văn hóa trà Suối Giàng, Cổng Trời Suối Giàng. Mô hình homestay gắn với vườn chè cổ thụ đã được triển khai, du khách được tự tay hái chè, học sao chè thủ công và thưởng thức trà ngay tại vườn.
Đến nay, tất cả thôn bản tại Suối Giàng đã có sóng 4G và Internet cáp quang. Bà con đưa nông sản lên sàn thương mại điện tử, gắn mã QR cho cây chè để truy xuất nguồn gốc, quảng bá sản phẩm. Xã được đầu tư nâng cấp hạ tầng giao thông nông thôn, lưới điện. Toàn xã có 3 trường học đạt chuẩn quốc gia, các cơ sở giáo dục có nhà lớp học kiên cố, tỷ lệ người dân tham gia bảo hiểm y tế đạt 100%. Người dân chuyển đổi tư duy từ “trồng chè để bán” sang “giữ chè để làm du lịch, xây dựng thương hiệu”.
Trở lại Suối Giàng sau 9 năm, chúng tôi thực sự vui mừng với những đổi mới về kinh tế, văn hóa , xã hội ở đây. Cuộc sống của gia đình Vàng A Páo là một hình ảnh thu nhỏ về những đổi thay với người dân Suối Giàng.
Xin chia sẻ bài thơ tôi viết khi về thăm Suối Giàng lần trước :
UỐNG TRÀ Ở SUỐI GIÀNG
Chén này mình uống cùng mây
Từ trên đỉnh núi xuống đây gọi mời
Suối Giàng một sớm tinh khôi
Nồng nàn hương lửa đất trời mới nhen
Nhấp từng ngụm nhỏ thời gian
Lặng nghe se sắt tháng năm ngọt lành
Thương rừng chè cổ đại ngàn
Chênh vênh vách đá miên man gió trời
Chát bùi thơm đọng trên môi
Đồi nương sương tuyết đầy vơi ân tình
Dưới thung Pang Cáng thanh bình
Nhà sàn quấn quít bản mình gió reo
Khèn ai tha thiết bên đèo
Rừng xa thoáng cũng nôn nao bóng người
Mường Lò giã bạn đường xuôi
Vấn vương còn mãi bên tôi Suối Giàng.
Tên tự gọi: Mông, Na Miẻo.
Tên gọi khác: Mẹo, Mèo, Miếu Hạ, Mán Trắng.
Nhóm địa phương: Mông Trắng, Mông Hoa, Mông Ðỏ, Mông Ðen, Mông Xanh, Na Miẻo.
Dân số: 1.068.189 người (Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009).
Ngôn ngữ: Tiếng nói thuộc ngôn ngữ hệ Mông - Dao.
Hoạt động sản xuất: Nguồn sống chính là làm nương định canh hoặc nương du canh trồng ngô, lúa, lúa mạch. Nông dân có truyền thống trồng xen canh trên nương cùng với cây trồng chính là các cây ý dĩ, khoai, rau, lạc, vừng, đậu...
Chiếc cày của người Mông rất nổi tiếng về độ bền cũng như tính hiệu quả. Trồng lanh, thuốc phiện (trước đây), các cây ăn quả như táo, lê, đào, mận, dệt vải lanh là những hoạt động sản xuất đặc sắc của người Mông.
Người Mông chăn nuôi chủ yếu trâu, bò, lợn, gà, ngựa. Ngựa thồ là phương tiện vận chuyển rất có hiệu quả trên vùng cao núi đá. Con ngựa rất gần gũi và thân thiết với từng gia đình Mông.
Họ phát triển đa dạng các nghề thủ công như đan lát, rèn, làm yên cương ngựa, đồ gỗ, nhất là các đồ đựng, làm giấy bản, đồ trang sức bằng bạc phục vụ nhu cầu và thị hiếu của người dân. Các thợ thủ công Mông phần lớn là thợ bán chuyên nghiệp làm ra những sản phẩm nổi tiếng như lưỡi cày, nòng súng, các đồ đựng bằng gỗ ghép. Chợ ở vùng Mông thoả mãn vừa nhu cầu trao đổi hàng hoá vừa nhu cầu giao lưu tình cảm, sinh hoạt.
Ăn: Người Mông thường ăn ngày hai bữa, ngày mùa ăn ba bữa. Bữa ăn với các thực phẩm truyền thống có mèn mén (bột ngô đồ) hay cơm, rau xào mỡ và canh. Bột ngô được xúc ăn bằng thìa gỗ. Phụ nữ khéo léo làm các loại bánh bằng bột ngô, gạo vào những ngày tết, ngày lễ.
Người Mông quen uống rượu ngô, rượu gạo, hút thuốc bằng điếu cày. Ðưa mời khách chiếc điếu do tự tay mình nạp thuốc là biểu hiện tình cảm quý trọng. Trước kia, tục hút thuốc phiện tương đối phổ biến với họ.
Mặc: Trang phục của người Mông rất sặc sỡ, đa dạng giữa các nhóm.
Phụ nữ Mông Trắng trồng lanh, dệt vải lanh, váy màu trắng, áo xẻ ngực, thêu hoa văn ở cánh tay, yếm sau. Cạo tóc, để chỏm, đội khăn rộng vành.
Phụ nữ Mông Hoa mặc váy màu chàm có thêu hoặc in hoa văn bằng sáp ong, áo xẻ nách, trên vai và ngực đắp vải màu và thêu. Ðể tóc dài, vấn tóc cùng tóc giả.
Phụ nữ Mông Ðen mặc váy bằng vải chàm, in hoa văn bằng sáp ong, áo xẻ ngực.
Phụ nữ Mông Xanh mặc váy ống. Phụ nữ Mông Xanh đã có chồng cuốn tóc lên đỉnh đầu, cài bằng lược móng ngựa, đội khăn ra ngoài tạo thành hình như hai cái sừng.Trang trí trên y phục chủ yếu bằng đắp ghép vải màu, hoa văn thêu chủ yếu hình con ốc, hình vuông, hình quả trám, hình chữ thập.
Ở: Người Mông quần tụ trong từng bản vài chục nóc nhà. Nhà trệt, ba gian hai chái, có từ hai đến ba cửa. Gian giữa đặt bàn thờ.
Nhà giàu thì tường trình, cột gỗ kê trên đá tảng hình đèn lồng hay quả bí, mái lợp ngói, sàn gác lát ván. Phổ biến nhà bưng ván hay vách nứa, mái tranh.
Lương thực được cất trữ trên sàn gác. Một số nơi có nhà kho chứa lương thực ở ngay cạnh nhà.
Chuồng gia súc được lát ván cao ráo, sạch sẽ.
Ở vùng cao núi đá, mỗi nhà có một khuôn viên riêng cách nhau bằng bức tường xếp đá cao khoảng gần 2 mét.
Phương tiện vận chuyển: Người Mông quen dùng ngựa thồ, gùi có hai quai đeo vai.
Quan hệ xã hội: Bản thường có nhiều họ, trong đó một hoặc hai họ giữ vị trí chủ đạo, có ảnh hưởng chính tới các quan hệ trong bản. Người đứng đầu bản điều chỉnh các quan hệ trong bản, trước kia, cả bằng hình thức phạt vạ lẫn dư luận xã hội. Dân mỗi bản tự nguyện cam kết và tuân thủ quy ước chung của bản về sản xuất, chăn nuôi, bảo vệ rừng và việc giúp đỡ lẫn nhau. Quan hệ trong bản càng gắn bó chặt chẽ hơn thông qua việc thờ cúng chung thổ thần của bản.
Người Mông rất coi trọng dòng họ bao gồm những người có chung tổ tiên. Các đặc trưng riêng với mỗi họ thể hiện ở những nghi lễ cúng tổ tiên, ma cửa, ma mụ... như số lượng và cách bày bát cúng, bài cúng, nơi cúng, ở các nghi lễ ma chay như cách quàn người chết trong nhà, cách để xác ngoài trời trước khi chôn, cách bố trí mộ...
Người cùng họ dù không biết nhau, dù cách xa bao đời nhưng qua cách trao đổi các đặc trưng trên có thể nhận ra họ của mình. Phong tục cấm ngặt những người cùng họ lấy nhau. Tình cảm gắn bó giữa những người trong họ sâu sắc. Trưởng họ là người có uy tín, được dòng họ tôn trọng, tin nghe.
Gia đình nhỏ, phụ hệ. Cô dâu đã qua lễ nhập môn, bước qua cửa nhà trai, coi như đã thuộc vào dòng họ của chồng. Vợ chồng rất gắn bó, luôn ở bên nhau khi đi chợ, đi nương, thăm hỏi họ hàng. Phổ biến tục cướp vợ.
Thờ cúng: Trong nhà có nhiều nơi linh thiêng dành riêng cho việc thờ cúng như nơi thờ tổ tiên, ma nhà, ma cửa, ma bếp. Những người biết nghề thuốc, biết làm thầy còn lập bàn thờ cúng những vị tổ sư nghề của mình. Nhiều lễ cúng kiêng cấm người lạ vào nhà, vào bản. Sau khi cúng ma cầu xin ai thường đeo bùa để lấy khước.
Học: Chữ Mông tuy được soạn thảo theo bộ vần chữ quốc ngữ từ những năm sáu mươi nhưng cho đến nay vẫn chưa thực sự phổ biến.
Lễ tết: Trong khi người Việt đang hối hả kết thúc tháng cuối cùng trong năm thì người Mông đã bước vào Tết năm mới truyền thống từ đầu tháng 12 âm lịch, sớm hơn tết Nguyên đán một tháng theo cách tính lịch cổ truyền của người Mông, phù hợp với nông lịch truyền thống.
Ngày Tết, dân làng thường chơi còn, đu, thổi khèn, ca hát ở những bãi rộng quanh làng. Tết lớn thứ hai là Tết 5 tháng năm (âm lịch). Ngoài hai tết chính, tuỳ từng nơi còn có các Tết vào các ngày 3 tháng 3, 13 tháng 6, 7 tháng 7 (âm lịch).
Văn nghệ: Thanh niên thích chơi khèn, vừa thổi vừa múa. Khèn, trống còn được sử dụng trong đám ma, lúc viếng, trong các lễ cúng cơm. Kèn lá, đàn môi là phương tiện để thanh niên trao đổi tâm tình.
Theo cema.gov.vn
