Trải dài từ những dấu tích văn hóa hàng nghìn năm trước đến các căn cứ cách mạng ghi dấu những thời khắc lịch sử của dân tộc, hệ thống di tích ở Tây Ninh đang được bảo tồn, phát huy giá trị, góp phần gìn giữ, lan tỏa bản sắc văn hóa địa phương; đồng thời trở thành nguồn lực quan trọng thúc đẩy phát triển du lịch bền vững.
Từ những "chứng nhân lịch sử" đến sản phẩm du lịch đặc sắc
Giữa không gian yên bình của tháp Chót Mạt, những viên gạch cổ nhuốm màu thời gian vẫn lặng lẽ kể câu chuyện về nền văn hóa Óc Eo từng phát triển rực rỡ ở vùng Nam Bộ. Giữa những cánh rừng xanh, Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Căn cứ Trung ương Cục miền Nam lưu giữ những chứng tích của một thời kháng chiến gian khổ nhưng hào hùng.
Trên khắp vùng đất Tây Ninh, từ những ngôi đình cổ như đình Hiệp Ninh, đình Long Thành, chùa Phước Lâm, nhà cổ Đốc Phủ Sứ Nguyễn Văn Kiên đến lăng mộ và đền thờ Nguyễn Huỳnh Đức, đồn Rạch Cát hay các công trình tín ngưỡng như chùa Kim Cang, chùa Khmer Khedol..., mỗi di tích đều mang trong mình những lớp trầm tích lịch sử, phản ánh quá trình khai phá, dựng làng, giữ nước, sự sáng tạo trong kiến trúc cùng những giá trị giao thoa văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng cư dân qua nhiều thế hệ. Tất cả góp phần tạo nên bức tranh di sản phong phú, giàu bản sắc, làm nên sức hấp dẫn riêng của Tây Ninh trên bản đồ di sản và du lịch văn hóa.
Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Tây Ninh, địa phương hiện có 224 di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh, gồm: 1 di tích quốc gia đặc biệt, 50 di tích cấp quốc gia và 173 di tích cấp tỉnh. Hệ thống di tích bao quát nhiều loại hình, từ khảo cổ, lịch sử, kiến trúc nghệ thuật đến danh lam thắng cảnh, phản ánh tiến trình hình thành vùng đất Nam Bộ cũng như lịch sử dựng nước, giữ nước của dân tộc. Trong đó, nhiều di tích khảo cổ mang giá trị tiêu biểu của cả nước như: Gò Ô Chùa, An Sơn, Rạch Núi; đặc biệt là quần thể di tích thuộc văn hóa Óc Eo với Bình Tả, Gò Cổ Lâm, tháp Chót Mạt và tháp Bình Thạnh.
Lần đầu đến tham quan tháp Chót Mạt, chị Nguyễn Hoàng Phương Lan (du khách đến từ Thành phố Hồ Chí Minh) cho biết, điều gây ấn tượng với chị không chỉ là kiến trúc cổ còn khá nguyên vẹn mà còn là chiều sâu lịch sử của công trình. "Tôi cảm nhận rõ dấu ấn của một nền văn hóa lâu đời qua từng viên gạch, từng đường nét kiến trúc. Một di tích cổ nằm không quá xa Thành phố Hồ Chí Minh càng khiến tôi muốn quay trở lại để tìm hiểu nhiều hơn về vùng đất này cũng như những giá trị lịch sử mà trước đây chỉ được biết qua sách vở".
Nếu các di tích khảo cổ phản ánh bề dày văn hóa thì hệ thống di tích cách mạng lại ghi dấu những chặng đường đấu tranh giành độc lập của dân tộc. Nổi bật là Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Căn cứ Trung ương Cục miền Nam - biểu tượng của cách mạng miền Nam trong kháng chiến chống đế quốc Mỹ cứu nước. Bên cạnh đó là nhiều di tích tiêu biểu như: Căn cứ Xứ ủy X-40 Đồng Rùm, Địa điểm chiến thắng Junction City, Địa đạo Lợi Thuận, Địa đạo An Thới, Vành đai diệt Mỹ Trảng Lớn...
Anh Trần Văn Bình (du khách đến từ Đà Nẵng) chia sẻ, chuyến tham quan Căn cứ Trung ương Cục miền Nam để lại nhiều cảm xúc. "Không gian di tích được gìn giữ khá nguyên vẹn giúp người xem hình dung rõ hơn điều kiện sinh hoạt, làm việc của các thế hệ đi trước. Đây không chỉ là điểm tham quan mà còn là nơi giáo dục truyền thống ý nghĩa".
Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Tây Ninh, hệ thống di tích phong phú cả về số lượng, loại hình và giá trị lịch sử, văn hóa đã tạo nên lợi thế riêng trong phát triển du lịch văn hóa; đồng thời là nền tảng quan trọng để tiếp tục bảo tồn và phát huy giá trị di sản.
Bảo tồn di sản để tạo động lực phát triển
Không chỉ được gìn giữ, các giá trị di sản đang từng bước được chuyển hóa thành nguồn lực phát triển kinh tế - xã hội thông qua hoạt động bảo tồn gắn với khai thác du lịch. Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Tây Ninh, sau sáp nhập đơn vị hành chính, cấp tỉnh trực tiếp quản lý 16 di tích, gồm: 1 di tích quốc gia đặc biệt, 12 di tích cấp quốc gia và 3 di tích cấp tỉnh; cấp xã quản lý 208 di tích còn lại.
Di tích lịch sử cấp quốc gia đình Hiệp Ninh là một trong những biểu tượng xưa tại phường Tân Ninh, tỉnh Tây Ninh.
Trong nhiều nhiệm kỳ qua, tỉnh luôn xác định bảo tồn và phát huy giá trị di tích là nhiệm vụ xuyên suốt. Dù nguồn lực còn khó khăn, địa phương luôn ưu tiên bố trí kinh phí cùng các nguồn hỗ trợ từ Trung ương và xã hội hóa để bảo quản, tu bổ, phục hồi các di tích theo đúng quy định của Luật Di sản văn hóa. Nhiều di tích trọng điểm được đầu tư đồng bộ, từng bước trở thành sản phẩm du lịch hấp dẫn; góp phần chỉnh trang diện mạo địa phương, tạo việc làm và tăng nguồn thu từ dịch vụ.
Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Tây Ninh, công tác bảo tồn di tích thời gian qua luôn nhận được sự quan tâm của tỉnh và các cấp, ngành. Tuy nhiên, số lượng di tích lớn, quy mô rộng nên nguồn lực đầu tư vẫn chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu bảo quản, tu bổ và phục hồi.
Do đó thời gian tới, tỉnh sẽ xây dựng Đề án bảo quản, tu bổ, phục hồi các di tích lịch sử - văn hóa giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2040, làm cơ sở bố trí nguồn vốn, phân kỳ đầu tư phù hợp, bảo đảm việc tu bổ đúng quy định của Luật Di sản văn hóa và gắn với phát triển du lịch.
Ông Nguyễn Tấn Quốc, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Tây Ninh nêu rõ, nhu cầu bảo quản, tu bổ, phục hồi hệ thống di tích rất lớn trong khi nguồn lực còn hạn chế. Vì vậy, việc xác định thứ tự ưu tiên sẽ dựa trên kết quả khảo sát, đánh giá hiện trạng từng di tích và nhu cầu thực tế của địa phương nhằm bảo đảm đầu tư đúng trọng tâm, phát huy hiệu quả giá trị di sản. Sở sẽ rà soát, xây dựng danh mục và sắp xếp thứ tự ưu tiên đầu tư giai đoạn 2026-2030 với nguồn vốn dự kiến khoảng 300 tỷ đồng. Bên cạnh các tiêu chí chuyên môn, khả năng bố trí vốn đối ứng và huy động nguồn lực xã hội hóa của địa phương cũng là căn cứ quan trọng để nâng cao hiệu quả và tính khả thi của các dự án.
Việc đầu tư bảo tồn di tích đang tạo thêm động lực cho ngành du lịch Tây Ninh. Năm 2026, tỉnh đặt mục tiêu đón 10 triệu lượt khách, trong đó có 200.000 lượt khách quốc tế, doanh thu đạt 8.000 tỷ đồng, hướng tới đưa du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn vào năm 2030. Trong 7 tháng năm 2026, địa phương ước đón 5,7 triệu lượt khách, tăng 11,3% so với cùng kỳ năm 2025; doanh thu đạt khoảng 5.000 tỷ đồng, tăng 31,6%, tạo nền tảng để tiếp tục phát triển các sản phẩm du lịch.
Khi các giá trị di sản được bảo tồn và phát huy đúng hướng, mỗi di tích sẽ không chỉ lưu giữ ký ức lịch sử mà còn trở thành nguồn lực lan tỏa bản sắc văn hóa, giáo dục truyền thống và góp phần nâng tầm sức hấp dẫn của du lịch Tây Ninh./.
