Ngày 3/5/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 58/SL thành lập Nha Dân tộc thiểu số - cơ quan quản lý nhà nước đầu tiên về công tác dân tộc. Đây là dấu mốc lịch sử quan trọng, thể hiện tầm nhìn chiến lược của Đảng, Nhà nước trong xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc ngay từ những ngày đầu lập nước. Trải qua 80 năm hình thành, phát triển, công tác dân tộc không ngừng được hoàn thiện cả về tư duy và thể chế, trở thành một trong những trụ cột quan trọng góp phần bảo đảm ổn định chính trị - xã hội, thúc đẩy phát triển bền vững đất nước.
Kỷ niệm 80 năm Ngày truyền thống cơ quan quản lý nhà nước về công tác dân tộc (3/5/1946 - 3/5/2026) là dịp nhìn lại chặng đường đã qua với những thành tựu nổi bật, đồng thời xây dựng định hướng cho giai đoạn phát triển mới - khi công tác dân tộc không chỉ dừng ở chính sách hỗ trợ mà còn là tiền đề khơi dậy nội lực, củng cố niềm tin và phát huy vai trò chủ thể của đồng bào dân tộc thiểu số.
Từ chủ trương nhất quán đến chuyển biến căn bản
Nhìn lại chặng đường 80 năm công tác dân tộc, ông Hoàng Xuân Lương, nguyên Thứ trưởng, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Dân tộc (nay là Bộ Dân tộc và Tôn giáo) cho rằng, thành tựu lớn nhất của Việt Nam là luôn giữ vững định hướng đầy đủ, nhất quán về công tác dân tộc: bình đẳng, đoàn kết, tôn trọng, giúp đỡ nhau cùng phát triển.
Suốt 8 thập kỷ, Đảng, Nhà nước đã tập trung nguồn lực ưu tiên cho vùng dân tộc thiểu số và miền núi. Nhờ đó, diện mạo vùng đồng bào dân tộc có nhiều chuyển biến tích cực: tốc độ giảm nghèo nhanh hơn mức bình quân chung của cả nước; kết cấu hạ tầng từng bước được cải thiện; các mô hình phát triển kinh tế - xã hội ngày càng đa dạng, phù hợp với điều kiện đặc thù của từng vùng, từng dân tộc. Một kết quả có ý nghĩa nền tảng là Việt Nam đã xử lý tốt quan hệ giữa các dân tộc, góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân - nhân tố quyết định bảo đảm ổn định chính trị - xã hội và phát triển bền vững.
Đằng sau những kết quả ấy là sự chuyển dịch quan trọng về tư duy và chính sách, được thể hiện rõ qua các văn kiện lớn của Đảng, Nhà nước. Nghị quyết số 24-NQ/TW ngày 12/3/2003 của Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa IX) về công tác dân tộc đã tạo tiền đề cho cách tiếp cận mới, khẳng định vai trò trung tâm của Nhà nước trong hỗ trợ và đầu tư phát triển vùng dân tộc thiểu số. Tiếp đó, Kết luận số 65-KL/TW ngày 30/10/2019 của Bộ Chính trị tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu phát huy nội lực, coi đây là yếu tố then chốt trong phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số trong tình hình mới. Đặc biệt, Quyết định số 1719/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2030 (giai đoạn I: 2021 - 2025) đã thể chế hóa rõ nét tư duy chuyển từ “hỗ trợ” sang “trao quyền”, tạo điều kiện để đồng bào chủ động phát triển.
Theo ông Hà Văn Sáng, Phó Vụ trưởng Vụ Dân tộc và Tôn giáo (Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương), thành công nổi bật của công tác dân tộc không chỉ nằm ở việc giải quyết vấn đề an sinh mà quan trọng hơn là giữ được sự gắn kết, đồng thuận và ổn định từ gốc. An sinh chỉ là phần “ngọn”, còn niềm tin của đồng bào, sự đoàn kết và ổn định chính trị - xã hội ở cơ sở mới là “gốc”. Khi “gốc” vững chắc, các chính sách sẽ đi vào cuộc sống một cách thuận lợi, hiệu quả.
Thực tiễn cho thấy, công tác dân tộc ở Việt Nam đã kết hợp hài hòa giữa chăm lo đời sống vật chất, tinh thần với củng cố khối đại đoàn kết dân tộc, tạo sự đồng thuận xã hội. Không chỉ dừng ở hỗ trợ an sinh, nhiều chương trình đầu tư lớn đã được triển khai, từ tạo sinh kế, việc làm đến phát triển kinh tế hộ gia đình, giúp đồng bào thoát nghèo, vươn lên làm giàu, từng bước cải thiện chất lượng cuộc sống. Ông Hà Văn Sáng nhấn mạnh, kinh nghiệm lớn rút ra là phải giải quyết hài hòa lợi ích, đặt niềm tin và sự đồng thuận của người dân làm trung tâm. Đây chính là nền tảng vững chắc để công tác dân tộc tiếp tục phát huy hiệu quả trong giai đoạn mới.
Phát huy vai trò chủ thể của đồng bào
Hành trình 80 năm công tác dân tộc, đặc biệt là 40 năm đổi mới, đã đặt ra những bài học quan trọng, mang tính chiến lược lâu dài.
Trước hết, việc kiên định xác định công tác dân tộc là nhiệm vụ cơ bản, lâu dài và cấp bách cần được đặt lên hàng đầu, bởi vùng đồng bào dân tộc thiểu số vẫn còn nhiều khó khăn về mọi mặt, từ nhận thức đến điều kiện phát triển. Bên cạnh đó, yêu cầu mang tính đột phá là phải đặt đồng bào vào vị trí chủ thể của quá trình phát triển. Chỉ khi chính người dân tự giải quyết được khó khăn của mình, họ mới có động lực vươn lên bền vững. Việc “trao quyền” không chỉ dừng ở chính sách mà còn là xây dựng các điều kiện để đồng bào tự chủ, tự tin, làm chủ cuộc sống và tương lai của mình. Tư duy mới này được ông Hoàng Xuân Lương nhấn mạnh là bước chuyển rất quan trọng trong chỉ đạo của Đảng, Nhà nước.
Để bảo đảm quyền phát triển bình đẳng cho đồng bào dân tộc thiểu số, cần phân tích đầy đủ các yếu tố khó khăn, từ điểm xuất phát, hạ tầng, dịch vụ công đến mức độ đầu tư phù hợp. Đồng thời, khi đã trao quyền, việc khai thác tiềm năng nội tại của đồng bào trở thành yếu tố quyết định. Thực tiễn cho thấy, sự phát triển bền vững của vùng dân tộc thiểu số chỉ có thể đạt được khi người dân đứng vững trên chính đôi chân của mình.
Thời gian qua, việc triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi cùng các chính sách mới đã mang lại những kết quả đáng ghi nhận. Đặc biệt, việc xây dựng hệ thống trường liên cấp ở vùng miền núi không chỉ góp phần nâng cao dân trí mà còn trở thành những “địa chỉ văn hóa” quan trọng, tạo nền tảng cho phát triển lâu dài. Song song với đó, các chương trình phát triển văn hóa đặc sắc của các dân tộc đã góp phần khơi dậy niềm tự hào, ý thức tự tôn dân tộc, từ đó thúc đẩy tinh thần sáng tạo, hình thành các mô hình kinh tế phù hợp, tạo sinh kế bền vững cho người dân.
Trong bối cảnh mới, công tác dân tộc không chỉ là câu chuyện chính sách mà còn là quá trình củng cố niềm tin, tạo đồng thuận xã hội và đổi mới phương thức tiếp cận. Theo ông Hà Văn Sáng, cần tăng cường đối thoại trực tiếp với người dân để nắm bắt kịp thời tâm tư, nguyện vọng; chuyển từ tuyên truyền một chiều sang giải quyết vấn đề thực tiễn; sử dụng ngôn ngữ, cách tiếp cận gần gũi để chính sách đi vào đời sống. Đặc biệt, cần phát huy vai trò của đội ngũ người có uy tín trong cộng đồng như già làng, trưởng bản - những “cầu nối” quan trọng giữa chính quyền và người dân. Đồng thời, việc ứng dụng công nghệ trong truyền thông cần được đẩy mạnh nhằm khắc phục hạn chế về địa lý, nâng cao hiệu quả tiếp cận thông tin, song vẫn bảo đảm nội dung ngắn gọn, chính xác, phù hợp với đặc thù từng vùng.
Cùng với đó, xây dựng đội ngũ cán bộ cơ sở có năng lực, am hiểu văn hóa, phong tục, tập quán của từng dân tộc là yếu tố then chốt. Cán bộ phải thực sự gần dân, hiểu dân, “óc nghĩ, mắt trông, chân đi, tai nghe, miệng nói, tay làm” như tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, từ đó nâng cao hiệu quả công tác tuyên truyền, vận động và triển khai chính sách.
Trong bối cảnh vùng đồng bào dân tộc thiểu số nhiều nơi là địa bàn biên giới, việc củng cố niềm tin của người dân còn mang ý nghĩa quan trọng trong bảo đảm quốc phòng, an ninh, chủ động phòng ngừa các yếu tố phức tạp từ sớm, từ xa. Nhìn lại chặng đường 80 năm, công tác dân tộc ở Việt Nam đã không ngừng phát triển theo hướng ngày càng toàn diện, nhân văn và bền vững. Từ nền tảng đại đoàn kết, đến tư duy trao quyền và phát huy nội lực, tất cả đều hướng tới mục tiêu cao nhất: nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho đồng bào dân tộc thiểu số, củng cố niềm tin, tạo đồng thuận xã hội và xây dựng một cộng đồng các dân tộc Việt Nam đoàn kết, phát triển, cùng hướng tới tương lai./.
