Bảo vệ và phát huy giá trị Di sản “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt”
Vũ Văn Đạt (TTXVN)
Giá trị nổi bật Theo ông Nguyễn Văn Thư, Nhà nghiên cứu văn hóa Nam Định, tín ngưỡng thờ Mẫu do cộng đồng sáng tạo, trao truyền, có quá trình phát triển lâu đời mà khởi thủy là tín ngưỡng thờ Nữ thần, mang yếu tố âm, đồng nghĩa với quá trình sinh sôi, nảy nở, che chở. Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ là một hình thức thờ cúng người Mẹ hóa thân ở các miền trời, sông nước, rừng núi. Người dân thờ cúng Thánh Mẫu Liễu Hạnh cùng với các vị Thánh Mẫu cai quản miền trời, rừng, nước, những nhân vật lịch sử hoặc huyền thoại có công với nước với dân. Từ thế kỷ XVI, tín ngưỡng này trở thành sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng có ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống xã hội và tâm thức người dân, đáp ứng nhu cầu và khát vọng của con người. Thực hành cơ bản của tín ngưỡng thờ Mẫu bao gồm: các lễ cúng, nghi lễ hầu đồng, hát văn và lễ hội, tiêu biểu là Lễ hội Phủ Dầy ở xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định (diễn ra vào ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch) và một số lễ hội khác. Các thực hành tín ngưỡng thể hiện những yếu tố văn hóa truyền thống như: trang phục, âm nhạc, múa, diễn xướng dân gian mang đậm bản sắc văn hóa Việt, được sáng tạo, phát triển, lưu truyền qua các thế hệ. Các thực hành tín ngưỡng có sức hút, thể hiện tính nhân văn, đáp ứng nhu cầu, khát vọng đời sống thường nhật của con người...
Thực hành nghi lễ hầu đồng tại Phủ Tiên Hương, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định. Ảnh: Văn Đạt - TTXVN
Ông Nguyễn Văn Thư khẳng định, thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt thể hiện rõ truyền thống yêu nước, uống nước nhớ nguồn của dân tộc. Với khoảng 70 vị thần được nhân dân ta thờ trong các điện, đền, phủ, nhiều vị vốn là những nhân vật lịch sử được thần thánh hóa như: Trần Hưng Đạo, Phạm Ngũ Lão... Khi sống họ là những người có tài, đức góp phần vào sự nghiệp dựng nước, bảo vệ người dân; khi mất hiển linh là chỗ dựa tinh thần, thể hiện ý thức về cội nguồn của dân tộc. Tín ngưỡng này cũng cho thấy tinh thần hòa hợp dân tộc. Mọi người đều có thể tham gia, không phân biệt xu hướng chính trị, tôn giáo, giới tính, nghề nghiệp. Người Việt tôn thờ Thánh Mẫu và các vị Thánh bản địa nhưng cũng đồng thời tôn trọng và tiếp nhận các vị thần, các yếu tố văn hóa của một số dân tộc khác. Trong điện thờ có các vị Thánh Mẫu Thượng ngàn, các vị Quan, các Chầu, các Cô thuộc miền rừng núi, nơi cư trú tập trung của các dân tộc thiểu số như: Mường, Tày, Nùng, Dao. Các trang phục dân tộc, các điệu xá thượng trong hát văn mang sắc thái văn hóa dân gian của các dân tộc miền núi phía Bắc. Các vị thần có nguồn gốc là dân tộc thiểu số trong điện thờ thể hiện sự giao lưu văn hóa, mối quan hệ bình đẳng, gắn bó mật thiết giữa các dân tộc. Ngoài ra, các hoạt động lễ hội, nghi lễ hầu đồng, hát văn với những yếu tố văn hóa dân gian như: trang phục, âm nhạc, múa... gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ cũng là một phương thức lưu giữ lịch sử, di sản và bản sắc văn hóa của người Việt... Để di sản không bị biến tướng Theo Chương trình hành động quốc gia nhằm bảo vệ và phát huy giá trị của di sản văn hóa phi vật thể Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cơ quan chuyên môn, các địa phương, nhà khoa học, nhà nghiên cứu sẽ tiếp tục nhận diện giá trị, nghiên cứu di sản và các tập quán, nghi lễ, lễ hội truyền thống gắn với di sản. Cac cơ quan chức năng cũng đẩy mạnh các hoạt động tuyên truyền, giáo dục nhằm nâng cao nhận thức của toàn xã hội về giá trị truyền thống văn hóa đặc sắc, đạo lý, suy tôn, phụng thờ người Mẹ của người Việt cũng như vai trò của di sản trong đời sống, đặc biệt là thế hệ trẻ với việc bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa nói chung, di sản Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt nói riêng. Các địa phương tạo điều kiện cho việc thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu nhằm nâng cao đời sống văn hóa, tinh thần của cộng đồng; khuyến khích các nghệ nhân hát văn cao tuổi truyền dạy những điệu hát cổ, lời hát căn bản cho thế hệ trẻ; tăng cường các hình thức giáo dục giá trị và ý nghĩa của di sản trong trường học. Cùng với đó, cơ quan chức năng và các địa phương cần tôn vinh các cá nhân, cộng đồng có nhiều đóng góp trong giữ gìn, bảo vệ, phát huy giá trị di sản; thực hiện các biện pháp quản lý Nhà nước nhằm giữ gìn, bảo vệ và phát huy những giá trị tốt đẹp của di sản; ngăn ngừa, loại bỏ các hủ tục và hành vi lợi dụng di sản để trục lợi có tác động tiêu cực đến đời sống, cộng đồng, xã hội... Các nhà nghiên cứu văn hóa cho rằng, để Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt không bị biến tướng, nhất là với nghi lễ hầu đồng thì cần có quy định thống nhất về trang phục hầu đồng, đồ cung tiến, vàng mã... để tránh hiện tượng lãng phí tiền của vào đồ lễ trong các hoạt động liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu. Các đơn vị chức năng, chính quyền địa phương tuyên truyền, phổ biến để các thanh đồng hiểu rõ những giá trị nhân văn cao đẹp và bản sắc văn hóa trong Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ mà UNESCO đã ghi nhận. Các thanh đồng cần giữ phẩm chất của một tín đồ thờ Mẫu có tâm, có đức, không “phán truyền” cho các con nhang đệ tử, không lợi dụng kiếm lợi, không lôi kéo và xúi giục những người khác thực hiện những hành vi mê tín dị đoan. Những trường hợp cố tình lợi dụng niềm tin vào các vị Thánh của người dân để tuyên truyền và cổ súy cho những hoạt động gây chia rẽ các thủ nhang, đồng đền, bản hội và làm ảnh hưởng đến đời sống tâm linh, tinh thần của cộng đồng phải xử lý nghiêm minh. Nam Định là một trung tâm của tín ngưỡng thờ Mẫu. Trên địa bàn tỉnh có các di tích tiêu biểu như: Quần thể Di tích Phủ Dầy, xã Kim Thái, huyện Vụ Bản; Phủ Quảng Cung, xã Yên Đồng, huyện Ý Yên lưu giữ sự tích về Thánh Mẫu Liễu Hạnh và hàng trăm điện thờ Mẫu khác tại các địa phương trong tỉnh. Thực hiện Công ước bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể năm 2003 và các quy định của UNESCO đối với di sản được ghi danh, thời gian tới, cùng với tổ chức xây dựng Đề án bảo vệ và phát huy giá trị của di sản Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, tỉnh Nam Định sẽ hoàn thiện và công bố quy hoạch phân khu bảo vệ và phát huy giá trị của Quần thể Di tích lịch sử, văn hóa Phủ Dầy làm cơ sở pháp lý và khoa học để bảo vệ, phát huy giá trị của di tích gắn với di sản văn hóa phi vật thể này. Tỉnh cũng xây dựng, ban hành quy chế phân cấp quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di tích trên địa bàn toàn tỉnh, trong đó có các di tích liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Nam Định tham mưu với UBND tỉnh Nam Định cho phép thành lập Câu lạc bộ Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Nam Định, Câu lạc bộ Chầu văn Nam Định gồm đại diện cộng đồng - chủ thể văn hóa của di sản để phối hợp với các cơ quan quản lý Nhà nước bảo vệ và phát huy giá trị của di sản theo quy định của Luật Di sản văn hóa và các yêu cầu của UNESCO...
Đó là chủ đề trưng bày chuyên đề do Bảo tàng tỉnh Đắk Lắk phối hợp với Bảo tàng tỉnh Vĩnh Long tổ chức, ngày 11/9. Trưng bày giới thiệu đến công chúng những giá trị đặc sắc của nghề làm mão, mặt nạ truyền thống - di sản văn hóa gắn với đời sống tín ngưỡng và các loại hình nghệ thuật biểu diễn dân gian của đồng bào Khmer.
Tiếng hát “Việt Nam - Trung Hoa” vang lên trong buổi giao lưu tại phường Hà Giang 1, tỉnh Tuyên Quang, mở đầu cho những câu chuyện giữa cán bộ làm nhiệm vụ quản lý, bảo vệ biên giới hai nước. Phía sau những tiết mục văn nghệ, trận bóng bàn và hành trình tìm hiểu các điểm đến của địa phương là một mối quan hệ được bồi đắp bằng nhiều năm phối hợp, chia sẻ và đồng hành.
Thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, tỉnh Lạng Sơn xác định, xây dựng và phát triển nền văn hóa toàn diện, giàu bản sắc, nhân văn, khoa học, hiện đại, trở thành nền tảng vững chắc, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực cho phát triển nhanh và bền vững.
Lào Cai có 34 nhóm ngành dân tộc anh em, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm trên 57,6% dân số toàn tỉnh với kho tàng di sản văn hóa hết sức đa dạng, phong phú và đặc sắc.
Trong tiết thu dịu mát, tiếng trống khai hội vang lên giữa không gian cổ kính của Đền Minh Lương, xã Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang, mở đầu những ngày hội đậm sắc màu văn hóa, tín ngưỡng.
Ngày 6/9, tại phường Quy Nhơn, tỉnh Gia Lai, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với tỉnh Gia Lai tổ chức khai mạc triển lãm “Không gian Du lịch, Văn hóa - Hội nhập và lan tỏa”. Đây là một trong các hoạt động hưởng ứng Năm Du lịch Quốc gia - Gia Lai 2026.
Sáng 6/9 (tức ngày 25/7 âm lịch), tại phường Phan Thiết (tỉnh Lâm Đồng), đoàn Quan Thánh Đế Quân xuất du diễn ra trong sự thích thú của đông đảo người dân địa phương và du khách. Đây là phần hội quan trọng và đặc sắc nhất của Lễ hội Trung Nguyên Kiến Tiêu Nghinh ông Quan Thánh Đế Quân xuất du lần thứ 15 - năm 2026.
Dịp nghỉ lễ Quốc khánh 2/9/2026, khách du lịch đến Sơn La ước đạt 385.000 lượt; trong đó, khách quốc tế đạt gần 3.760 lượt và khách nội địa đạt 381.240 lượt; doanh thu ước đạt hơn 304 tỷ đồng.
Nằm nép mình bên những ghềnh đá cổ ven biển Sa Huỳnh, làng Gò Cỏ (phường Sa Huỳnh, tỉnh Quảng Ngãi) đang trở thành điểm đến hấp dẫn du khách trong và ngoài nước nhờ mô hình du lịch cộng đồng gắn liền với việc bảo tồn không gian kiến trúc truyền thống và các giá trị văn hóa bản địa.
Từ ngày 31/8 - 2/9, tại khu vực Cửa khẩu Quốc tế Lóng Sập, xã Lóng Sập diễn ra các hoạt động văn hóa, thể thao và du lịch thu hút đông đảo du khách và nhân dân biên giới Việt Nam và Lào tham gia. Đây là sự kiện trong chuỗi hoạt động thuộc Tuần Văn hóa - Du lịch Mộc Châu năm 2026, do Ủy ban nhân dân tỉnh Sơn La tổ chức.
Tết Độc lập 2/9 không chỉ rộn ràng ở các đô thị mà còn lan tỏa đến những bản làng vùng cao Điện Biên. Trong sắc cờ đỏ, đồng bào các dân tộc khoác lên mình trang phục truyền thống, hòa vào các hoạt động văn hóa, vui hội và đón du khách, cùng lan tỏa niềm tự hào về quê hương, đất nước.
Trong khuôn khổ các hoạt động chào mừng Tết Độc lập năm 2026, ngày 2/9/2026, tại Không gian văn hóa Mông thuộc sân vận động xã Than Uyên, Bảo tàng tỉnh Lai Châu phối hợp với UBND xã Than Uyên tổ chức trình diễn cúng cây nêu trích đoạn trong Lễ hội Gầu tào của dân tộc Mông. Đây là một trong những điểm nhấn đặc sắc, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương đến tham quan, trải nghiệm.
Sáng 2/9, tại Quảng trường Tháp Nghinh Phong (phường Tuy Hòa), Giải chạy Tuy Hòa bán marathon 2026 “Đón bình minh trên biển” do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk tổ chức đã hoàn thành các phần thi. Giải có sự tham gia của gần 3.000 vận động viên, xuất phát vào lúc 4 giờ sáng 2/9 với hành trình đi qua các tuyến đường ở phường, kết nối các địa điểm du lịch như Tháp Nghinh Phong, Tháp Nhạn và khu vực biển Tuy Hòa.
Sáng 2/9/2026, tại Sân vận động xã Than Uyên, tỉnh Lai Châu diễn ra Lễ thượng cờ chào mừng Tết Độc lập năm 2026 với sự tham gia của hơn 2.000 cán bộ, chiến sĩ lực lượng vũ trang, học sinh, nhân dân các dân tộc tỉnh Lai Châu cùng du khách. Sau lễ thượng cờ là các hoạt động múa sạp, diễu hành đường phố mang đậm sắc màu văn hóa các dân tộc vùng cao Lai Châu.
Nằm trong chuỗi các hoạt động Tuần Văn hóa - Du lịch Mộc Châu năm 2026, tối 1/9, tại Quảng trường 8/5 (phường Mộc Châu), tỉnh Sơn La tổ chức Chương trình nghệ thuật với chủ đề "Mộc Châu - Tiếng gọi mùa yêu", chào mừng kỷ niệm 81 năm ngày "Tết Độc lập" - Quốc khánh 2/9. Chương trình thu hút đông đảo du khách và nhân dân các dân tộc tỉnh Sơn La đến dự.
Trong không khí đón mừng Tết Độc lập 2/9, đồng bào Mường ở Lạc Sơn, tỉnh Phú Thọ lại sum họp, tổ chức các hoạt động theo phong tục được duy trì qua nhiều thế hệ. Từ bữa cơm đoàn tụ, những món quà biếu cha mẹ đến bánh uôi, tiếng chiêng, lời hát đối, những phong tục ấy góp phần tạo nên nét văn hóa đặc sắc trong ngày Tết của đồng bào Mường nơi đây.
Với đồng bào Khmer Nam Bộ, nhạc ngũ âm không chỉ góp phần tạo nên không khí trang nghiêm trong các nghi lễ Phật giáo hay rộn ràng trong những lễ hội truyền thống, mà còn là một phần văn hóa được gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ. Tại các ngôi chùa Khmer ở An Giang, những lớp học nhạc ngũ âm đang giúp thế hệ trẻ hiểu, yêu và tiếp tục gìn giữ những thanh âm đặc trưng của dân tộc mình.
Phía Tây của tỉnh Quảng Ngãi là nơi mang đậm nét văn hóa của đồng bào các dân tộc thiểu số Tây Nguyên; trong đó âm nhạc đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của bà con nhân dân nơi đây.
