Ngày 28/4, tại Hà Nội, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) tổ chức tọa đàm khoa học với chủ đề: "Hành trình di sản: Câu chuyện bảo tồn kiến trúc nhà Hà Nhì".
Tọa đàm là một diễn đàn khoa học, mở ra không gian đối thoại chuyên sâu giữa các nhà nghiên cứu và chính chủ thể văn hóa đến từ xã Y Tý (Lào Cai) về hành trình bảo tồn nguyên bản kiến trúc nhà trình tường trước những biến chuyển của đời sống đương đại.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Hải Đăng, Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cho biết, trong suốt ba thập kỷ qua, kể từ những ngày đầu thành lập, bảo tàng luôn kiên định với quan điểm: Bảo tồn giá trị truyền thống dựa vào cộng đồng và trên nền tảng khoa học nghiêm túc, bên cạnh đó bảo tàng cũng nhìn nhận văn hóa trong sự vận động và biến đổi không ngừng. Sự kiên định này được thế hiện rõ nét qua việc nhất quán mời chủ thể văn hóa đến tu chỉnh ngôi nhà và sử dụng các nguyên vật liệu truyền thống.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Hải Đăng nhấn mạnh, dù trong bối cảnh đô thị hóa, việc tìm kiếm đất sét, gỗ hay cỏ tranh ngày càng trở nên khan hiếm, bảo tàng vẫn kỳ công vận chuyển và lựa chọn những vật liệu tương đồng nhất để đảm bảo ngôi nhà giữ được hồn cốt vốn có. Đây là minh chứng cho sự tôn trọng của bảo tàng đối với trí thức địa phương.
Triết lý xuyên suốt của bảo tàng trong công tác bảo tồn các công trình kiến trúc dân gian là đề cao vai trò của chủ thể văn hóa. Trong đợt tu sửa định kỳ và trưng bày lại bên trong ngôi nhà Hà Nhì lần này (từ ngày 13-28/4/2026), bảo tàng đã mời 5 người thợ Hà Nhì từ Y Tý xuống trực tiếp thi công chỉnh trang tổng thể ngôi nhà chính, chuồng nuôi gia súc và dựng mới cây đu.
Khác với các công trình mô phỏng, các ngôi nhà kiến trúc dân gian của cộng đồng sinh sống đang trưng bày tại Vườn kiến trúc của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam đều là những ngôi nhà nguyên gốc được người dân nhượng lại, di chuyển về phục dựng tại bảo tàng. Mỗi ngôi nhà đều có "hồ sơ khoa học" riêng biệt.
Để duy trì tính chân xác của công trình, bảo tàng ưu tiên sử dụng các vật liệu truyền thống trong môi trường sinh thái của họ. Điển hình như việc tái hiện kỹ thuật trình tường nhà của người Hà Nhì, các cán bộ bảo tàng đã khảo sát tỉ mỉ cùng với người dân địa phương để vận chuyển đất sét núi từ Lào Cai nhằm đảm bảo công trình sau khi chỉnh trang vẫn giữ trọn vẻ thẩm mỹ truyền thống và độ bền vững theo thời gian như nó vốn tồn tại trong cộng đồng.
Đợt sửa chữa lần này, bên cạnh những người thợ giàu kinh nghiệm gắn bó với bảo tàng qua nhiều đợt sửa chữa còn có sự góp mặt của các nghệ nhân trẻ như: anh Ly Xe Xá (sinh năm 1990) và anh Phà Thó Suy (sinh năm 1980) đều trú tại thôn Lao Chải (Y Tý, Lào Cai). Cách đây hơn hai thập kỷ, chính cha của các anh, những người thợ lão luyện Ly Sự Đo và Phà Mờ Thó là những người đã đặt nền móng phục dựng ngôi nhà Hà Nhì tại bảo tàng.
Trở lại nơi cha mình từng làm việc, anh Phà Thó Suy xúc động nói: "Trong bối cảnh nhà truyền thống tại Y Tý dần mai một, việc thực hành lại kỹ thuật của cha ông không chỉ là công việc mà là trách nhiệm tôi trong việc giữ gìn bản sắc cho mai sau”. Sự kết nối này không chỉ giúp tri thức về kỹ thuật lợp mái cỏ tranh hay trát vá các mảng tường trình đất được lưu giữ vẹn nguyên, mà còn lan tỏa giá trị di sản tới khách tham quan một cách sống động nhất.
Tiến sĩ Vi Văn An, cán bộ nghiên cứu, sưu tầm ngôi nhà Hà Nhì cùng các chuyên gia, những nghệ nhân trẻ thảo luận xoay quanh tri thức dân gian liên quan đến kĩ thuật dựng nhà, đi sâu vào giải pháp thích ứng của di sản trước áp lực đô thị hóa, sự khan hiếm nguyên liệu tự nhiên trong việc làm và sửa nhà truyền thống.
Việc nhóm thợ người Hà Nhì trở lại chỉnh trang ngôi nhà truyền thống của dân tộc mình tại bảo tàng đã gửi đi thông điệp mạnh mẽ: Di sản sẽ sống mãi khi được trao truyền các thế hệ. Đây cũng là sứ mệnh mà Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam bền bỉ thực hiện suốt nhiều thập kỷ qua: Bảo tồn di sản trong sự vận động không ngừng của đời sống./.
