Có những người lính đã yên nghỉ nơi đất mẹ nhưng hơn 70 năm qua vẫn chưa thể trở về với chính tên tuổi của mình. Trên những hàng bia trắng ở các nghĩa trang liệt sĩ tỉnh Điện Biên vẫn còn hàng nghìn phần mộ chỉ khắc dòng chữ "Liệt sĩ chưa xác định danh tính".
Mỗi mẫu ADN thu nhận hôm nay không chỉ phục vụ công tác giám định mà còn thắp lên hy vọng để những người đã hy sinh được trở về với quê hương, gia đình và lịch sử bằng chính tên tuổi của mình.
Thắp lên hy vọng cho những cuộc trở về
Giữa hàng nghìn phần mộ ở Nghĩa trang Liệt sĩ Tông Khao, bà Nguyễn Thị Lai, trú tại phường Điện Biên Phủ lặng lẽ dừng lại trước từng tấm bia mang dòng chữ "Liệt sĩ chưa xác định danh tính". Trong làn khói hương, người phụ nữ ấy vẫn đau đáu một mong mỏi đã theo gia đình suốt nhiều thập kỷ, đó là tìm được phần mộ của bác ruột, liệt sĩ Nguyễn Văn Chức, người hy sinh trong Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954.
Bà Lai cho biết, bác ruột của bà là liệt sĩ Nguyễn Văn Chức hy sinh trong Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954, còn cậu ruột cũng hy sinh trong cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ cứu nước. Nhiều năm qua, gia đình vẫn bền bỉ đi tìm phần mộ của bác nhưng chưa có kết quả. Trở lại nghĩa trang trong những ngày Chiến dịch 500 ngày đêm được triển khai, bà đặt nhiều kỳ vọng vào sự hỗ trợ của khoa học trong hành trình tìm lại danh tính các anh hùng liệt sĩ.
Bà Lai chia sẻ, trở lại nghĩa trang thắp nén hương cho các phần mộ liệt sĩ, dù vẫn còn hàng nghìn phần mộ chưa xác định được danh tính nhưng Chiến dịch 500 ngày đêm đang thắp lên niềm hy vọng để gia đình bà một ngày không xa sẽ tìm được phần mộ của liệt sĩ Nguyễn Văn Chức.
Câu chuyện của bà Lai cũng là nỗi niềm chung của hàng nghìn gia đình liệt sĩ trên cả nước. Chiến tranh đã lùi xa nhưng hành trình đi tìm người thân vẫn chưa khép lại. Có những người như bà Nguyễn Thị Tương ở Hà Nội, suốt nhiều năm qua vẫn lặn lội trở lại Điện Biên với mong mỏi tìm được phần mộ người cha đã hy sinh. Hơn bảy thập kỷ trôi qua, nỗi nhớ và khát vọng ấy vẫn chưa bao giờ nguôi ngoai.
Bà Tương nghẹn ngào chia sẻ: "Khi cha mất, tôi mới 3 tuổi nên chưa biết mặt cha, cũng không còn ký ức gì về cha. Có năm tôi lên Điện Biên 3-4 lần, chỉ mong một ngày tìm được phần mộ của cha".
Là người gắn bó gần 10 năm với Nghĩa trang Liệt sĩ Tông Khao, anh Lường Văn Cương chứng kiến biết bao cuộc tìm kiếm như vậy. Có những gia đình năm nào cũng trở lại, lặng lẽ thắp hương rồi ra về. Cũng có người đứng rất lâu trước những phần mộ vô danh, chỉ mong một ngày khoa học có thể giúp xác định được danh tính người thân.
Anh Cương cho biết, trong quá trình làm công tác quản trang, anh cũng như thân nhân gia đình liệt sĩ đều mong muốn tìm lại tên của các liệt sĩ để các anh được trở về với quê hương, gia đình.
Chính từ những mong mỏi chưa bao giờ nguôi ấy, Chiến dịch 500 ngày đêm lấy mẫu ADN xác định danh tính hài cốt liệt sĩ được triển khai như một hành trình tri ân bằng khoa học. Với những người trực tiếp thực hiện nhiệm vụ, mỗi mẫu phẩm được thu nhận không chỉ mang ý nghĩa khoa học mà còn là thêm một cơ hội để nối gần hơn hành trình đoàn tụ của các gia đình liệt sĩ.
Có mặt trong tổ công tác tại Nghĩa trang Liệt sĩ Tông Khao, Thượng sĩ Lò Văn Quyền, Trung đoàn 741 (Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Điện Biên) coi đây là nhiệm vụ đặc biệt kể từ khi khoác lên mình màu áo lính. Anh chia sẻ, khi thực hiện nhiệm vụ Chiến dịch 500 ngày đêm, anh cảm thấy rất vinh dự và tự hào, biết ơn những anh hùng liệt sĩ đã hy sinh để có được độc lập, tự do như ngày hôm nay. Anh và đồng đội quyết tâm hoàn thành tốt nhiệm vụ, góp phần trả lại tên cho các anh hùng liệt sĩ.
Khi những hộp mẫu ADN đầu tiên được niêm phong cẩn thận để chuyển về đơn vị giám định, hành trình đi tìm những dòng tên còn thiếu tiếp tục được nối dài bằng khoa học, trách nhiệm và lòng tri ân. Phía sau mỗi mẫu phẩm không chỉ là những chỉ số khoa học phục vụ công tác giám định mà còn là niềm hy vọng của những gia đình như bà Nguyễn Thị Lai, bà Nguyễn Thị Tương và hàng nghìn thân nhân liệt sĩ trên khắp cả nước, những người vẫn bền bỉ chờ đợi ngày người thân được gọi đúng tên sau hơn bảy thập kỷ.
Nỗ lực viết tiếp hành trình tri ân
Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ được triển khai trên địa bàn tỉnh Điện Biên là nhiệm vụ đặc biệt, bởi nơi đây hiện còn 4.594 phần mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính tại các nghĩa trang liệt sĩ. Khối lượng công việc lớn, thời gian gấp, trong khi điều kiện thực địa và đặc điểm từng phần mộ lại rất khác nhau, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa lực lượng quân đội, y tế và các đơn vị chuyên môn ngay từ những ngày đầu triển khai.
Để hoàn thành nhiệm vụ, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Điện Biên đã thành lập 6 tổ công tác, huy động nhiều cán bộ có kinh nghiệm trực tiếp tham gia. Tùy điều kiện từng nghĩa trang, phần mộ, các tổ công tác chủ động lựa chọn phương pháp khai quật, lấy mẫu phù hợp nhằm bảo đảm chất lượng mẫu phẩm và tiến độ thực hiện.
Tuy nhiên, sau hơn bảy thập kỷ kể từ Chiến dịch Điện Biên Phủ, việc lấy mẫu ADN không đơn giản. Nhiều hài cốt đã bị phân hủy theo thời gian; nhiều nghĩa trang trải qua nhiều lần quy tập, tôn tạo nên vị trí các phần mộ có thay đổi. Có những phần mộ chỉ còn rất ít di cốt; có nghĩa trang phải khai quật ở độ sâu trên hai mét, trong khi vị trí tiểu, quách không còn giữ nguyên như ban đầu.
Đại tá Dương Quốc Long, Phó Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Điện Biên cho biết, chính những đặc điểm đó khiến mỗi nghĩa trang, thậm chí mỗi phần mộ, đều có phương án tiếp cận riêng. Không có một quy trình chung có thể áp dụng cho tất cả, đòi hỏi lực lượng thực hiện phải linh hoạt xử lý ngay tại hiện trường để vừa bảo đảm chất lượng mẫu phẩm, vừa đáp ứng tiến độ chiến dịch.
Những khó khăn ấy cũng đặt ra yêu cầu phải liên tục điều chỉnh phương pháp thực hiện. Theo Trung tá Đào Xuân Trường, Trợ lý Ban Chính sách, Phòng Chính trị, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Điện Biên: "Với lực lượng tham gia chiến dịch, mỗi phần mộ đều là một "bài toán" cần được nghiên cứu kỹ lưỡng. Từ khi thực hiện Chiến dịch 500 ngày đêm, chúng tôi coi đây là nhiệm vụ cao cả, là mệnh lệnh từ trái tim đối với các anh hùng liệt sĩ. Mỗi nghĩa trang, mỗi phần mộ đều là một bài toán để chúng tôi cùng nhau tìm ra phương pháp thực hiện tốt nhất".
Từ thực tiễn triển khai, các tổ công tác tích lũy kinh nghiệm, điều chỉnh phương pháp làm việc phù hợp từng điều kiện cụ thể. Thực tiễn tại hiện trường giúp lực lượng tham gia chiến dịch xử lý kịp thời nhiều tình huống phát sinh, góp phần nâng cao chất lượng mẫu ADN và bảo đảm tiến độ thực hiện.
Đến nay, tỉnh Điện Biên hoàn thành việc lấy mẫu tại 4/7 nghĩa trang liệt sĩ, gồm Tuần Giáo, Tủa Chùa, Him Lam và Tông Khao. Tổng cộng 1.940 phần mộ đã được khai quật; 1.822 mẫu ADN đủ điều kiện giám định, trong đó 1.154 mẫu đã được bàn giao cho Viện Pháp y Quân đội phục vụ đối sánh, xác định danh tính các liệt sĩ.
Theo Đại tá Dương Quốc Long, trong suốt quá trình triển khai chiến dịch, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh thường xuyên nhận được điện thoại của thân nhân liệt sĩ từ nhiều tỉnh, thành phố trên cả nước hỏi thăm tiến độ lấy mẫu, bày tỏ mong muốn sớm có kết quả giám định.
"Mỗi cuộc điện thoại như vậy vừa là sự động viên, vừa nhắc nhở cán bộ, chiến sĩ về trách nhiệm phải thực hiện tốt nhiệm vụ, quyết tâm hoàn thành công tác khai quật, lấy mẫu trước ngày 22/12/2026", Đại tá Dương Quốc Long nhấn mạnh.
Chiến dịch 500 ngày đêm sẽ khép lại, song hành trình trả lại tên cho các anh hùng liệt sĩ còn tiếp tục. Mỗi mẫu ADN được thu nhận không chỉ góp phần tạo cơ sở khoa học để xác định danh tính các anh hùng liệt sĩ mà còn nối dài hành trình tri ân của thế hệ hôm nay đối với những người đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Để rồi một ngày không xa, những dòng chữ "Liệt sĩ chưa xác định danh tính" trên các bia mộ sẽ dần được thay bằng chính tên tuổi của những người đã hiến dâng tuổi xuân cho đất nước, khép lại hơn bảy thập kỷ chờ đợi của biết bao gia đình./.
