Giữa không gian núi rừng miền Tây Nghệ An, khi mùa vụ tạm khép lại, tiếng cười nói lại rộn ràng trên những bãi đất trống. Ở đó, trò chơi dân gian Tó mặng - bắn hạt mặng bằng ngón tay, ngón chân trúng đến điểm đích không chỉ mang đến niềm vui mà còn là sợi dây kết nối cộng đồng, lưu giữ bản sắc văn hóa của đồng bào Thái qua bao thế hệ.
Dân bản hò reo trên “đấu trường” sân đất
Một chiều đầu tháng 5, khi ánh nắng đã dịu dần sau dãy núi Pù Huột, chúng tôi có mặt tại xã Bình Chuẩn (tỉnh Nghệ An). một thung lũng bao bọc tứ bề là những dãy núi và đại ngàn Pù Huống. Nơi đây, cộng đồng người Thái ở 7 bản vẫn còn lưu giữ nhiều nét sinh hoạt văn hóa truyền thống đặc sắc.
Trong khuôn viên chợ phiên Mường Chon nằm ở đầu bản Tông, không khí rất rộn ràng. Hàng trăm người dân đã về đây, tụ tập thành vòng tròn nhiều lớp để chăm chú theo dõi từng động tác của những người tham gia chơi “Tó Mặng”. Những bộ váy áo thổ cẩm sặc sỡ nổi bật giữa nền đất nâu, tạo nên khung cảnh bình dị nhưng giàu bản sắc.
Chị Kha Thị Nguyên, người dân xã Bình Chuẩn cho biết, nhiều ngày qua, bà con nghỉ lễ, không lên nương, ra đồng nên có nhiều thời gian tổ chức chơi Tó Mặng, dân các bản về tham gia rất đông.
Ở giữa sân, những hạt mặng tròn dẹt, có màu nâu, mặt ngoài trơn bóng được xếp gọn bên vạch xuất phát. Phía trước, cách khoảng hơn 10m là những mẩu gỗ nhỏ to như bàn tay, hình vảy cá được dựng đứng trên một đường kẻ đỏ, đó là đích đến của những viên Tó Mặng.
Sau tiếng hô “nhập trận” của một vị già làng vang lên, các bà, các mẹ, các chị trong trang phục truyền thống nhẹ nhàng quỳ xuống, đặt những hạt mặng lên đầu gối rồi dùng ngón tay bật mạnh. Hạt mặng văng ra xa, lăn nhanh trên mặt đất, tạo khoảng cách gần hơn với mục tiêu đích đến. Có người bắn hạt mặng trúng vào những mẩu gỗ là mẫu gỗ rung lên rồi đổ xuống. Tiếng reo hò, vỗ tay cổ vũ lập tức vang dội cả khoảng sân.
Không khí càng lúc càng sôi động. Người chơi thay nhau bước vào lượt bắn, người xem đứng kín xung quanh vỗ tay, cổ vũ. Những đứa trẻ chăm chú dõi theo từng cú bắn, thi thoảng lại nhảy lên reo vui khi có cú trúng đích đẹp mắt.
Ông Hà Vĩnh Uớc, Phó Chủ tịch xã Bình Chuẩn, tỉnh Nghệ An cho biết, “Tó mặng” là trò chơi dân gian có từ lâu đời của người Thái, bắt nguồn từ chính môi trường lao động. Sau những giờ lên nương, rẫy, bà con dân bản thường rủ nhau chơi tó mặng để xua tan mệt mỏi, tạo động lực tiếp tục hăng say lao động. Trong tiếng Thái cổ, “tó” có nghĩa là bắn, ném; còn “mặng” là tên một loại hạt trong quả của loài cây cây dây leo. Trong rừng có rất nhiều loại hạt của những loại cây có thể “tó” (bắn, ném) nhưng người dân chỉ chọn hạt mặng bởi loại hạt này có hình tròn dẹt, màu nâu đen, bề mặt nhẵn bóng, đường kính khoảng 3 - 5cm, phù hợp để người chơi dùng ngón tay búng, hoặc dùng bàn chân xoay nhanh, hất về phía trước.
Bà Lô Thị Lương, bản Na Cọ, xã Bình Chuẩn cho biết, tó mặng phù hợp với mọi lứa tuổi, không phân biệt giới tính. Chỉ cần có hạt mặng và một khoảng chỗ đất trống là chơi được. Càng nhiều người tham gia chơi càng đông, càng vui. Nhưng để thêm phần kịch tính, mọi người thường chia thành các đội để cùng thi đấu. Chính sự “mở” này khiến trò chơi luôn đông vui, tạo nên không khí náo nhiệt hiếm thấy.
Không chỉ là trò chơi giải trí, rèn luyện sức khỏe, tó mặng còn hiện diện trong nhiều sự kiện quan trọng của bản làng như lễ mừng nhà mới, đám cưới, lễ cúng bản, lễ mừng cơm mới hay Ngày hội đại đoàn kết. Ở bất kỳ không gian nào, trò chơi cũng trở thành cầu nối, giúp mọi người đoàn kết, xích lại gần nhau.
Tại xã Bình Chuẩn, người Thái ở các bản Nà Cọ, Xiềng, Quăn, Tông, Mét, Quẹ và bản Đình vẫn thường xuyên duy trì trò chơi này. Mỗi dịp nông nhàn, khi công việc đồng áng tạm gác lại, tó mặng lại trở thành hoạt động sinh hoạt cộng đồng quen thuộc.
13 bước “tó mặng” giữ lửa văn hóa cộng đồng
Không chỉ hấp dẫn bởi không khí sôi nổi, hoạt náo, tó mặng còn cuốn hút bởi hệ thống luật chơi và kỹ thuật khá độc đáo. Theo truyền thống, trò chơi gồm 13 bước với những tên gọi đặc trưng như: ka đít, ka nặng, ka xông, mươi thìn, xùm, ka nay, pa lạt, phan tiền, xụt xịt, tòn èn, kép nê, ki hua và nhín. Mỗi bước tương ứng với một tư thế, cách bắn, từ đơn giản đến phức tạp.
Người chơi có thể dùng ngón tay bắn hạt mặng khi ngồi, quỳ, đứng, nằm hoặc đặt hạt mặng dưới đất, trên đầu gối đa co chân hay thậm chí dùng bàn chân để hất hạt mặng về phía trước. Các cấp độ được nâng dần về độ khó, đòi hỏi người chơi phải thật sự khéo léo, kiên trì và thao tác tạo lực thật chính xác.
Khi đã chia ra thành các đội để thi đấu, các đội chơi phải chọn lựa “thí sinh” là những người chơi giỏi để tranh tài rồi bốc thăm thứ tự thi. Trong quá trình thi, từng thành viên lần lượt thực hiện 13 bước chơi theo quy định.
Để giành chiến thắng, ngoài kỹ năng cá nhân, các đội còn phải có sự phối hợp nhịp nhàng, tính toán chiến thuật hợp lý. Chính yếu tố này khiến đây không chỉ là trò chơi cá nhân mà còn là hoạt động mang tính tập thể cao.
Không gian chơi linh hoạt, chỉ cần một bãi đất bằng phẳng, từ sân nhà, bãi đất ven rừng đến khoảng trống trong bản đều có thể tổ chức. Sự giản đơn này giúp trò chơi duy trì trong đời sống cộng đồng.
Ông Hà Vĩnh Uớc, Phó Chủ tịch xã Bình Chuẩn cho biết, ngày nay, trước sự phát triển mạnh mẽ của các loại hình giải trí mới, nhiều trò chơi dân gian đang dần bị lãng quên. Tuy nhiên, tó mặng vẫn giữ được sức sống riêng nhờ sự gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng. Những năm gần đây, trò chơi này thường xuyên được đưa vào các hoạt động văn hóa, lễ hội nhằm khuyến khích người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ tham gia. Qua đó góp phần bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống. Chính quyền địa phương luôn vận động bà con giữ gìn các trò chơi dân gian, mang đậm bản sắc văn hóa của đồng bào Thái, trong đó có trò chơi tó mặng.
Thực tế cho thấy, sức hút của trò chơi tó mặng không nằm ở phần thưởng hay tính cạnh tranh, mà ở niềm vui và sự gắn kết cộng đồng mà nó mang lại. Khi tham gia, mọi người cùng cười, cùng chơi, cùng cổ vũ, tạo nên một không gian sinh hoạt ấm áp, gần gũi.
Chiều muộn, khi ánh nắng dần tắt sau đỉnh núi, sân chơi vẫn còn rộn ràng. Những lượt bắn cuối cùng khép lại trong tiếng cười và sự lưu luyến.
Tó mặng là một trò chơi dân gian bắt nguồn từ trong lao động, sản xuất để xua đi mệt mỏi, tìm hứng khởi trong công việc sau giờ nghỉ giải lao. Trải qua hàng chục năm, từ những hạt mặng nhỏ bé, một không gian văn hóa lớn được tạo nên - nơi lưu giữ ký ức, kết nối con người và truyền lại những giá trị quý cho thế hệ sau./.
