Sắc màu di sản trong lễ cưới của đồng bào Chăm Islam tỉnh An Giang

Từ nghi thức đưa rể, lễ Nikah đến những phong tục trong phòng cưới, mỗi nghi lễ đều mang ý nghĩa riêng, góp phần tạo nên nét văn hóa đặc sắc của cộng đồng Chăm Islam trong bức tranh văn hóa đa dạng của vùng Tây Nam Bộ.

Nghi lễ trang trọng, giàu ý nghĩa

May mắn được tham dự lễ cưới của chị A Zi Kin và anh A Dam tại làng Chăm Châu Phong (xã Châu Phong, tỉnh An Giang), trong tiếng nhạc rộn ràng, những bộ trang phục truyền thống nhiều màu sắc và sự hiện diện đông đủ của họ hàng, bà con, chúng tôi mới cảm nhận rõ không khí vừa trang trọng, vừa ấm áp của ngày trọng đại.

Theo ông Gosaly, Phó Trưởng Ban đại diện Cộng đồng Hồi giáo (Islam) tỉnh An Giang, Phó Giáo cả Thánh đường Mubarak (ấp Phũm Soài, xã Châu Phong, tỉnh An Giang), lễ cưới của người Chăm Islam đánh dấu sự khởi đầu của một gia đình mới, đồng thời phản ánh rõ bản sắc văn hóa, tín ngưỡng và tinh thần gắn kết cộng đồng. Trải qua nhiều thế hệ, các nghi thức truyền thống vẫn được duy trì, trở thành một phần quan trọng trong đời sống văn hóa của đồng bào Chăm.

Với người Chăm Islam, hôn nhân là dấu mốc thiêng liêng, khẳng định sự trưởng thành của mỗi người. Vì vậy, lễ cưới được chuẩn bị chu đáo, tổ chức trang trọng, tuân thủ giáo luật Islam và phong tục truyền thống.

Ông Gosaly cho biết, lễ cưới của người Chăm Islam ở An Giang thường diễn ra trong ba ngày. Ngày đầu tiên, hai bên gia đình tập trung chuẩn bị, làm bánh truyền thống, chế biến món ăn và trang trí nhà cửa. Ngày thứ hai diễn ra lễ “lên ghế”, còn gọi là “lên giường”, được xem là bước chuẩn bị cho nghi thức thành hôn. Ngày thứ ba là lễ đưa rể, khi nhà trai đưa chú rể sang nhà gái để thực hiện các nghi thức hôn lễ theo phong tục và giáo luật Islam.

Tâm điểm của lễ cưới là nghi lễ “Nikah”, còn gọi là lễ “bắt tay giao con”, được thực hiện theo giáo luật Islam tại thánh đường hoặc nhà cô dâu. Sau nghi lễ này, cô dâu và chú rể chính thức trở thành vợ chồng.

Sau lễ “bắt tay giao con”, chú rể được người có uy tín bên nhà trai dẫn vào phòng cô dâu. Trước khi bước vào phòng cưới, đại diện nhà gái mang nước sạch ra rửa chân cho chú rể, thể hiện sự thanh sạch trước khi bước vào cuộc sống hôn nhân. Trong phòng cưới, chú rể thực hiện một số nghi thức truyền thống như chạm nhẹ ngón tay lên trán cô dâu, rút trâm trên mái tóc cô dâu rồi ngồi bên phải cô dâu trên giường cưới. Những nghi thức này mang tính biểu trưng, thể hiện sự gắn kết và đồng hành của đôi vợ chồng trong cuộc sống hôn nhân.

Sau phần cầu nguyện, cô dâu và chú rể bước ra chào hỏi quan khách, đón nhận lời chúc phúc của gia đình, họ hàng và bà con. Mọi người cùng thưởng thức bánh truyền thống, trò chuyện và chia sẻ niềm vui và chúc cho đôi vợ chồng trẻ cuộc sống hạnh phúc, thuận hòa.

Một trong những hình ảnh tạo dấu ấn riêng, độc đáo cho lễ cưới của người Chăm Islam ở An Giang là đoàn đưa rể. Đi đầu đoàn là ba em nhỏ bưng ba mâm lễ vật gồm trầu cau, gạo muối và bánh truyền thống. Những lễ vật giản dị gửi gắm mong ước về sự gắn bó, đủ đầy và cuộc sống hôn nhân hạnh phúc.

Theo sau là chú rể trong trang phục truyền thống. Một vị chức sắc tôn giáo hoặc người có uy tín trong cộng đồng cầm khăn dẫn chú rể, phía sau có người che lọng. Họ hàng nhà trai nối bước trong tiếng trống, tiếng hát, tạo nên không khí vui tươi, náo nức.

Khi đoàn đưa rể đến nhà gái, các thành viên hai bên gia đình thực hiện nghi thức chào đón theo phong tục. Phụ nữ hai họ gặp gỡ, đón tiếp nhau thân tình; đại diện nam giới hai bên chào hỏi, thể hiện sự tôn trọng và gắn kết giữa hai gia đình.

Gìn giữ bản sắc giữa nhịp sống hiện đại

Ông Nguyễn Văn Hợp, Phó Chủ tịch UBND xã Châu Phong (tỉnh An Giang) cho biết, với tín ngưỡng Hồi giáo Islam, đồng bào Chăm quan niệm hôn nhân là một dấu mốc thiêng liêng, thể hiện sự trưởng thành và chuẩn mực của mỗi con người. Vì vậy, lễ cưới luôn được tổ chức trang trọng, nền nếp, đúng giáo luật và phong tục truyền thống, thể hiện sự tôn trọng đối với gia đình, dòng họ và các giá trị văn hóa của dân tộc. Những nghi thức đặc sắc này tạo nên nét đẹp văn hóa riêng của cộng đồng Chăm Islam ở An Giang nói riêng và Nam Bộ nói chung.

Theo ông Nguyễn Văn Hợp, lễ cưới là một phần trong hệ thống nghi lễ vòng đời của người Chăm Islam ở An Giang. Hệ thống nghi lễ này không chỉ có giá trị về lịch sử, văn hóa mà còn góp phần gắn kết cộng đồng. Thông qua các nghi lễ, phong tục, tập quán được duy trì, đồng thời giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về nguồn gốc, lịch sử và những giá trị văn hóa của cộng đồng mình.

Đặc biệt, “Nghi lễ vòng đời của người Chăm Islam ở tỉnh An Giang” đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào tháng 12/2023. Đây không chỉ là sự ghi nhận đối với những giá trị lịch sử, văn hóa của cộng đồng Chăm Islam ở An Giang mà còn tạo thêm động lực để các thế hệ tiếp tục bảo tồn, trao truyền và phát huy di sản.

Ông Hji Sama El, Giáo cả Thánh đường Nia'mah (xã Châu Phong, tỉnh An Giang) cho biết, trong quá trình phát triển, đời sống của đồng bào Chăm Islam ở Châu Phong nói riêng, tỉnh An Giang nói chung đã có nhiều thay đổi. Một số khâu trong lễ cưới được tổ chức gọn nhẹ hơn, phù hợp với điều kiện kinh tế và nhịp sống mới. Tuy nhiên, những nghi thức cốt lõi theo giáo luật Islam và phong tục truyền thống vẫn được cộng đồng gìn giữ, duy trì.

“Việc gìn giữ và duy trì những nghi thức truyền thống trong lễ cưới không chỉ là cách cộng đồng người Chăm Islam ở An Giang gìn giữ văn hóa của mình mà còn góp phần duy trì các giá trị về gia đình, đức tin, trách nhiệm và tinh thần cộng đồng” - ông Hji Sama El, Giáo cả Thánh đường Nia'mah, nhấn mạnh.

Giữa bức tranh văn hóa đa sắc màu của vùng Tây Nam Bộ, lễ cưới truyền thống của đồng bào Chăm Islam ở An Giang tạo nên một sắc thái riêng, nơi tín ngưỡng Hồi giáo hòa quyện cùng những phong tục được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ. Chính sự tiếp nối ấy giúp bản sắc văn hóa Chăm Islam không chỉ được lưu giữ trong ký ức mà còn tiếp tục hiện hữu sinh động trong đời sống hôm nay, trở thành một phần phong phú của di sản văn hóa Việt Nam.