Đây là loại hình du lịch đang từng bước trở thành thế mạnh ở các xã vùng cao, tạo thêm sức hút cho bản làng, mở ra hướng sinh kế mới khi những giá trị vốn có được khai thác để tạo việc làm, tăng thu nhập, góp phần giảm nghèo cho người dân và gìn giữ bản sắc văn hóa của các dân tộc vùng cao.
Tạo nguồn thu cho người dân địa phương
Tại Khu du lịch Thác Mây, xã miền núi Thạch Quảng nơi có dòng nước trong xanh, mát lạnh chảy qua nhiều tầng thác giữa không gian núi rừng xanh mát từ lâu đã trở thành điểm đến quen thuộc của nhiều gia đình và nhóm bạn trẻ mỗi dịp hè. Vào những ngày nắng nóng, nơi luôn là lựa chọn hàng đầu của du khách muốn tìm kiếm không gian nghỉ ngơi, thư giãn và giải nhiệt giữa núi rừng. Không chỉ hấp dẫn bởi vẻ đẹp tự nhiên, quanh Thác Mây còn có hệ thống cơ sở du lịch trải nghiệm ven suối tại khu vực sông Ngang do người dân địa phương đầu tư, khai thác. Tận dụng lợi thế dòng suối tự nhiên và cảnh quan xanh mát, các hộ dân đầu tư nhiều dịch vụ như tắm suối, ăn uống, nghỉ ngơi, lưu trú và trải nghiệm ngoài trời. Sự phát triển của các dịch vụ này đã tạo thêm nhiều lựa chọn cho du khách khi đến với Thác Mây tham quan, nghỉ dưỡng.
Theo anh Nguyễn Doanh, trước đây, anh và nhiều hộ dân ở thôn Lâm Sơn, xã Quảng Thạch chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp để kiếm sống, cuộc sống còn nhiều khó khăn. Mặc dù được người thân, bạn bè giới thiệu nhiều việc làm mới nhưng phải đi xa nhà nhưng muốn ở lại quê hương để khởi nghiệp. Anh tìm tòi, học hỏi các mô hình kinh tế mới qua mạng internet, nhận thấy ngay tại quê hương có dòng sông Ngang chảy qua nhà, kết nối với điểm du lịch Thác Mây, anh tận dụng và mở cơ sở kinh doanh các loại hình dịch vụ du lịch. Đến nay, cơ sở kinh doanh của anh đã trở thành điểm dịch vụ du lịch cộng đồng hấp dẫn và được du khách lựa chọn là địa điểm thưởng thức những món ăn truyền thống, nghỉ ngơi mỗi khi về với Khu du lịch Thác Mây. Mùa cao điểm, cơ sở anh đón 500-1.000 lượt khách vào những ngày cuối tuần. Hiện cơ sở kinh doanh các dịch vụ du lịch của anh đang mang lại nguồn thu ổn định cho gia đình và tạo việc làm cho 40 người dân trong khu vực.
Theo thống kê của UBND xã Thạch Quảng, từ tháng 5/2026 đến nay, Khu du lịch Thác Mây đón khoảng 100.000 lượt khách. Riêng từ đầu tháng 6 đến nay là thời gian cao điểm với lượng khách tăng mạnh, đặc biệt vào các ngày nghỉ và cuối tuần, tạo nguồn thu lớn từ du lịch cho người dân địa phương.
Phó Chủ tịch UBND xã Thạch Quảng Nguyễn Xuân Mạnh thông tin, điều ấn tượng với du khách khi đến Khu du lịch Thác Mây là không gian văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Mường, văn hóa nhà sàn, trang phục truyền thống và ẩm thực phong phú, hấp dẫn. Thời gian tới, xã sẽ phối hợp với các ngành chức năng tổ chức các lớp tập huấn liên quan đến phát triển du lịch, gói dịch vụ du lịch cộng đồng, kỹ năng làm du lịch cho các hộ dân kinh doanh tại địa phương, phối hợp thực hiện việc kết nối tour, tuyến du lịch và hỗ trợ khách khi đến với địa phương, tập trung đưa du lịch ngày càng phát triển, giúp người dân có thêm nguồn thu từ du lịch.
Giữ gìn bản sắc văn hóa các dân tộc vùng cao
Tại xã miền núi Pù Luông, đồng bào dân tộc Thái đã gìn giữ những ngôi nhà sàn, nghề dệt thổ cẩm đến văn hóa ẩm thực của cha ông, biến các giá trị độc đáo này thành các sản phẩm du lịch, tạo ra mô hình phát triển kinh tế bền vững, góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa các dân tộc vùng cao Thanh Hóa.
Pù Luông đã dần trở thành điểm đến thân thiện, hấp dẫn du khách bởi khung cảnh hoang sơ, mộc mạc và không gian nhà sàn truyền thống gắn liền với du lịch cộng đồng. Để phục vụ du lịch nghỉ dưỡng gắn với văn hóa bản địa, nhiều ngôi nhà sàn truyền thống được người dân cải tạo một phần bên trong, kết hợp với tiện ích hiện đại để đón khách lưu trú. Người dân địa phương chủ động học kỹ năng đón khách, nấu ăn và giữ vệ sinh môi trường, nhiều hộ mạnh dạn vay vốn mở homestay, đưa du lịch địa phương phát triển mạnh mẽ, thu hút đông đảo du khách đến nghỉ dưỡng.
Anh Nguyễn Văn Đức, du khách đến từ Hà Nội cho biết, gia đình tới Pù Luông du lịch lần thứ 2, nơi đây có cảnh quan thiên nhiên vô cùng đẹp, món ăn của người Thái luôn thơm ngon, đậm đà bản sắc dân tộc, người dân hiền hòa...
Với nhiều giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể được giữ gìn, việc phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa nhà sàn truyền thống là định hướng phát triển kinh tế của xã Pù Luông. Từ đầu năm 2026 tới nay, xã đón khoảng 25.000 lượt khách đến tham quan, nghỉ dưỡng, trong đó có 15.000 khách nước ngoài. Ông Nguyễn Nam Phong, Phó Chủ tịch UBND xã Pù Luông chia sẻ, xã xây dựng kế hoạch phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc Thái, giữ gìn cảnh quan, thiên nhiên môi trường để thu hút khách du lịch về với địa phương.
Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa, bên cạnh phát triển kinh tế du lịch gắn liền với bảo tồn không gian nhà sàn và dệt thổ cẩm vùng miền núi, ngành Du lịch tỉnh tập trung thực hiện Đề án phát triển du lịch giai đoạn tới. Các giải pháp then chốt bao gồm: huy động tối đa nguồn lực để tạo bước đột phá trong công tác quảng bá, xúc tiến du lịch, với mục tiêu chiến lược là gia tăng thị phần khách quốc tế và du khách khu vực phía Nam. Để du lịch cộng đồng phát triển đúng hướng và tạo sinh kế bền vững cho người dân, chính quyền các địa phương vùng cao cần chú trọng công tác định hướng, tuyên truyền và hỗ trợ người dân cùng tham gia. Từ quy hoạch điểm đến, khuyến khích phát triển homestay, dịch vụ trải nghiệm đến nâng cao chất lượng sản phẩm, các địa phương đang từng bước tạo môi trường để người dân mạnh dạn đầu tư, khai thác lợi thế sẵn có và nâng cao thu nhập cho người dân từ du lịch. Tỉnh đang thực hiện phát triển du lịch xanh, tạo sự bền vững, gia tăng và thu hút khách du lịch quay trở lại, với việc những dòng khách tìm về các khu du lịch biển, bản làng du lịch vùng cao ngày càng nhiều sẽ mở ra thêm nhiều cơ hội để người dân gắn bó với quê hương và chủ động phát triển kinh tế, góp phần xóa đói giảm nghèo tại địa phương.
