Làng nghề bánh đa nem Thổ Hà, phường Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh vừa được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây không chỉ là niềm vinh dự lớn lao, mà còn là trách nhiệm của người dân Thổ Hà trong hành trình gìn giữ và phát huy giá trị truyền thống của quê hương.
Mộc mạc nghề làm bánh đa nem truyền thống
Theo người dân khu phố Thổ Hà, nghề làm bánh đa nem đã có lịch sử hàng trăm năm, là biểu tượng của sự cần cù, khéo léo và tinh thần lao động bền bỉ. Kỹ thuật làm bánh được lưu truyền qua nhiều thế hệ, không chỉ đơn thuần là kế sinh nhai mà còn trở thành một phần di sản văn hóa sống động, thể hiện rõ bản sắc vùng Kinh Bắc.
Sản phẩm làng nghề Thổ Hà mang đậm dấu ấn sáng tạo, đôi bàn tay khéo léo và kỹ thuật tinh xảo của các nghệ nhân, được gìn giữ và phát triển qua nhiều đời. Để tạo nên những chiếc bánh đa nem thơm ngon, dẻo dai, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn công phu và tỉ mỉ.
Có mặt tại làng Thổ Hà từ 4 giờ sáng, dễ dàng bắt gặp cảnh người dân tay bột, tay gạo, tráng bánh, phơi bánh… khiến ngôi làng cổ vốn yên ắng bỗng trở nên rộn ràng như một “đại công trường” sản xuất tấp nập.
Cô Nguyễn Thị Nhung, người dân thôn Thổ Hà, chia sẻ: Gia đình cô đã có nhiều thế hệ làm bánh đa nem, riêng cô có 30 năm trong nghề. Ban đầu, do khoa học kỹ thuật chưa phát triển, người dân phải xay gạo bằng cối đá, tráng bánh hoàn toàn thủ công.
Để làm ra những chiếc bánh đa nem nổi tiếng, người dân Thổ Hà phải trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ. Trước hết, gạo tẻ ngon được vo sạch, ngâm kỹ trong nước pha muối theo tỷ lệ nhất định rồi xay nhuyễn thành bột. Bột sau đó được tráng thành lớp mỏng trên khuôn, hấp chín và phơi trên giàn tre cho khô. Ngày nay, công đoạn xay bột và tráng bánh đã có sự hỗ trợ của máy móc, nhưng phơi bánh vẫn là khâu quan trọng quyết định độ dẻo dai, thơm ngon của sản phẩm.
Theo cô Nguyễn Thị Nhung, vào những ngày nắng nóng, bánh thường chỉ cần phơi 2- 3 giờ, trời mát thì phơi khoảng 5 giờ; còn khi thời tiết nồm ẩm, người dân phải dùng lò sấy điện để đảm bảo bánh khô đều.
Bánh đa nem Thổ Hà phơi khô dưới nắng, khi sử dụng có mùi thơm đặc trưng.
Theo chân ông Bùi Tá Lộc, tổ dân phố Thổ Hà ra đình làng phơi bánh, có thể thấy dưới mái đình cổ kính, hàng trăm khuôn bánh được xếp chéo lên nhau để giàn nào cũng được đón đủ nắng. Thỉnh thoảng, ông Lộc lại ra kiểm tra để đảm bảo bánh vừa đủ độ dóc, vừa đủ độ khô. Ông chia sẻ: Nếu phơi quá khô, bánh sẽ vỡ; ngược lại, phơi chưa đạt thì không thể bóc ra khỏi giàn, cũng không bảo quản được lâu. Có khi đang phơi gặp mưa bất chợt, không kịp trở tay là hỏng cả mẻ bánh.
Nghề làm bánh đa nem Thổ Hà vừa được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trở thành niềm vinh dự và cũng là trách nhiệm to lớn của người dân nơi đây. Ông Lộc cho biết, gia đình ông đã nhiều đời gắn bó với nghề. Bà con trong làng luôn nhắc nhở nhau gìn giữ những giá trị cổ truyền, đồng thời cải tiến quy trình sản xuất để nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Bánh đa nem Thổ Hà nổi tiếng nhờ độ mỏng vừa phải, mềm dẻo, dễ cuốn, khi ngâm vẫn dai chứ không bở nát. Đặc biệt, người dân tuyệt đối không dùng chất phụ gia, nhờ vậy sản phẩm luôn bảo đảm an toàn vệ sinh thực phẩm. Ông Lộc thường xuyên căn dặn con cháu phải biết trân trọng, cố gắng bảo tồn và phát huy nghề truyền thống của cha ông.
Phát triển du lịch từ nghề truyền thống
Theo ông Nguyễn Văn Tình, Chủ tịch UBND phường Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh: Nghề làm bánh đa nem khu phố Thổ Hà có bề dày hàng trăm năm, gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của địa phương. Trải qua nhiều thế hệ, nghề này không chỉ được giữ gìn mà còn phát triển mạnh mẽ, trở thành sinh kế chính của nhiều hộ dân. Hiện nay, ở Thổ Hà có hơn 300 hộ trực tiếp sản xuất bánh đa nem với khoảng hơn 1.000 lao động thường xuyên tham gia. Nghề làm bánh đa nem Thổ Hà không chỉ tạo việc làm tại chỗ, tăng thu nhập cho người dân mà còn giúp nhiều hộ vươn lên khá giả. Sản phẩm bánh đa nem Thổ Hà hiện được tiêu thụ rộng rãi trên cả nước và xuất khẩu sang nhiều thị trường khó tính như Hàn Quốc, Nhật Bản, châu Âu, góp phần quảng bá hình ảnh quê hương ra thế giới.
Việc nghề làm bánh đa nem Thổ Hà được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là niềm vinh dự, tự hào lớn lao đối với Đảng bộ, chính quyền và nhân dân phường Vân Hà nói riêng, tỉnh Bắc Ninh nói chung. Đây là sự khẳng định những giá trị lịch sử, văn hóa, kỹ thuật thủ công độc đáo mà nghề làm bánh đa nem mang lại; qua đó, giúp nâng cao ý thức cộng đồng trong việc gìn giữ nghề cổ, củng cố niềm tin, niềm tự hào cho các thế hệ nghệ nhân và người dân làng nghề.
Thời gian tới, phường Vân Hà xác định việc bảo tồn và phát huy giá trị làng nghề bánh đa nem Thổ Hà là nhiệm vụ quan trọng, gắn liền với phát triển kinh tế - văn hóa - du lịch địa phương.
Bánh đa nem Thổ Hà phơi khô dưới nắng, khi sử dụng có mùi thơm đặc trưng.
Chủ tịch UBND phường Vân Hà nhấn mạnh: Để thực hiện mục tiêu đó, địa phương tập trung hỗ trợ bảo tồn và phát triển làng nghề như truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ, khuyến khích con em trong làng học nghề, gắn bó với nghề truyền thống để đảm bảo tính kế thừa bền vững; xây dựng không gian văn hóa làng nghề, kết hợp giữa sản xuất – trải nghiệm – du lịch để quảng bá hình ảnh làng nghề ra công chúng và du khách. Phường phối hợp với các cấp, ngành tổ chức nhiều hội thi, liên hoan làng nghề, trưng bày sản phẩm thủ công, từ đó nâng cao giá trị tinh thần và tính cạnh tranh của sản phẩm truyền thống.
Bên cạnh đó, địa phương cũng tạo điều kiện để người dân tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi từ Ngân hàng Chính sách xã hội, Quỹ quốc gia về việc làm, các chương trình hỗ trợ sản xuất nông thôn và khởi nghiệp; phối hợp với các sở, ngành, doanh nghiệp để kết nối thị trường, mở rộng đầu ra cho sản phẩm thông qua các hội chợ, sàn thương mại điện tử, chuỗi siêu thị và xuất khẩu; hướng dẫn các hộ sản xuất hoàn thiện bao bì, mẫu mã, xây dựng thương hiệu và nhãn hiệu chứng nhận cho sản phẩm bánh đa nem Thổ Hà…
Cùng với đó, địa phương cũng khuyến khích người dân sử dụng máy móc hiện đại, như máy tráng bánh, máy sấy thay cho việc phơi truyền thống bằng than củi để giảm ô nhiễm không khí và khói bụi; tăng cường tuyên truyền, kiểm tra định kỳ về vệ sinh an toàn thực phẩm và bảo vệ môi trường trong sản xuất. Các hộ được hướng dẫn cách ngâm, xay, tráng và bảo quản bánh theo quy trình bảo đảm vệ sinh, không sử dụng phụ gia độc hại.
Với tình yêu, niềm đam mê gìn giữ nghề truyền thống của cha ông cùng với áp dụng những giải pháp đồng bộ, hy vọng hình ảnh làng nghề Thổ Hà sẽ được quảng bá rộng rãi hơn, sản phẩm bánh đa nem được gắn thương hiệu, có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị sản phẩm OCOP, từ đó mở rộng thị trường tiêu thụ trong và ngoài nước./.
